Γενέθλια

Η ιστορία είναι γνωστή, αλλά κάθε φορά που την ανακαλείς, δεν μπορεί παρά να σε εντυπωσιάζει. Μια ιδέα έφτανε, μόνο μια ιδέα, χωρίς έρευνα, χωρίς πειράματα, χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια, για να αλλάξει, σαν σήμερα το 2004, ο τρόπος που βλέπουμε τον κόσμο και, συγχρόνως, ο τρόπος που βλέπει ο κόσμος εμάς. Ή μάλλον, για να το πω πιο σωστά, ο τρόπος που νομίζουμε ότι βλέπουμε τον κόσμο και που νομίζουμε ότι βλέπει ο κόσμος εμάς. Και πολύ αμφιβάλλω αν εκείνος ο ασχημούλης 20χρονος φοιτητής του Χάρβαρντ που σκέφτηκε τότε, μαζί με άλλους τρεις συμφοιτητές του, να δημιουργήσουν έναν ηλεκτρονικό τόπο συνάντησης των σπουδαστών του πανεπιστημίου του, φανταζόταν ότι η ιδέα του θα είχε αυτή τη συμπαντική επιδραστικότητα. Διότι κάποια πράγματα ουδείς μπορεί να τα φανταστεί πριν υπάρξουν.

Αναφέρομαι βέβαια στον Μαρκ Ζάκερμπεργκ και στο Facebook που άνοιξε τον δρόμο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Κάτι που ξεκίνησε σαν μια ενδοπανεπιστημιακή πατέντα και εξελίχθηκε στο πιο μαζικό και διαδραστικό «εργαλείο». Τα σόσιαλ μίντια μπορεί να έχουν πολλούς επικριτές [«Οταν έχεις τόσα εκατομμύρια “φίλους”, δεν γίνεται παρά να έχεις και κάποιους εχθρούς», ήταν ο υπότιτλος στην ταινία «The social network» (2010) που είχε ως θέμα την ίδρυσή τους], αλλά, κατά κάποιον τρόπο, είναι και ο μόνος τόπος όπου στέριωσε η… σοσιαλιστική επανάσταση. Ενα παγκόσμιο χωριό όπου δεν υπάρχουν πλούσιοι και φτωχοί. Ή μάλλον όπου όλοι – ανεξαρτήτως οικονομικού, κοινωνικού ή μορφωτικού επιπέδου – μπορούν να έχουν την ίδια ισχύ και εξουσία. Και επειδή τα πάντα έχουν δύο όψεις, αυτό είναι και καλό και κακό. Διότι στο Facebook η γνώμη ενός υδραυλικού περί των εμβολίων μπορεί να επηρεάσει τόσο όσο και αυτή του ειδικού επιστήμονα.

Στο Facebook, και γενικώς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δεν υπάρχουν επίσης όμορφοι και άσχημοι, νεότεροι και ηλικιωμένοι. Φίλτρα, ειδικές εφαρμογές, εσχάτως και η τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να μας κάνουν όλους κουκλάκια ζωγραφιστά. Να μας αφαιρούν χρόνια και να μας προσθέτουν κάλλη. Βλέπω ανθρώπους που τους έχω «πρωτοσυναντήσει» στα σόσιαλ μίντια και τρομάζω να τους αναγνωρίσω. Αντί για εκείνη την αγέρωχη «αμαζόνα», αντικρίζω μια ταλαιπωρημένη, καθημερινή γυναίκα, που όμως, τελικά, μπορεί να είναι πιο ενδιαφέρουσα και συμπαθής. Εδώ, το όριο μεταξύ αλήθειας και ψέματος δεν υπάρχει. Το fake εγκαθίσταται τόσο πανηγυρικά ως πραγματικό που, ακόμη και αν αποκαλυφθεί, εξακολουθεί να γίνεται πιστευτό.

Δεν μπορώ να φανταστώ άλλη συνθήκη όπου να συμβαίνει αυτό τόσο καταλυτικά. Εδώ οι εντυπώσεις μετράνε πιο πολύ από την ουσία. Και η απρόσωπη «τελειότητα» της τεχνητής νοημοσύνης «πουλάει» τόσο σπαρταριστά όσο και η μοναδικότητα της προσωπικής και λοξής ματιάς – μην πω και παραπάνω, καθώς το απρόσωπο είναι κατανοητό και αποδεκτό από όλους. Ισοπεδωτικό αλλά πόσο διαφορετικό θα μπορούσε να είναι κάτι που, πλέον, ενώνει πάνω από τρία δισεκατομμύρια ανθρώπους, περίπου τους μισούς κατοίκους του πλανήτη μας;

Τοξικό, «πεδίο» ανάπτυξης της εχθροπάθειας, μέσον χειραγώγησης, αποπροσανατολιστικό, χωρίς την παραμικρή διάκριση του σημαντικού από το ασήμαντο, το Facebook έγινε ωστόσο, για πολλούς, μια συντροφιά στη μοναξιά τους. Βλέπω κάποιους ηλικιωμένους κυρίους και κυρίες και τους φαντάζομαι να ντύνονται ευπρεπώς και να χτενίζονται όταν πρόκειται να καθίσουν μπροστά στις οθόνες τους και να γράψουν στους «φίλους» τους. Διότι ναι μεν το να έχεις πολλούς φίλους στο Facebook είναι σαν να είσαι πλούσιος στη Monopoly, αλλά ας σκεφτούμε κι αυτούς που ψάχνουν κάποιον για να παίξουν Monopoly.

Αλλαγές

Βλέπω τις μαζικές συγκεντρώσεις τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό και αναρωτιέμαι αν θα ήταν τόσο μεγάλες αν δεν υπήρχαν τα σόσιαλ μίντια. Εξάλλου, στο Facebook πιστώθηκε, στα πρώτα κιόλας χρόνια της εξάπλωσής του, η μαζικότητα της Αραβικής Ανοιξης το 2011. Θυμάμαι που το λέγαμε τότε και μας έκανε μεγάλη εντύπωση. Σήμερα, όχι μόνο το έχουμε συνηθίσει, αλλά έχουμε εμπεδώσει απόλυτα ότι αν δεν αναρτηθεί κάτι στο Facebook ή δεν αποτυπωθεί σε στόρι στο Instagram, είναι σαν να μην έγινε.