Αυτές τις μέρες συμπληρώνονται 30 χρόνια από τη μεγαλύτερη κρίση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής εδώ και μισόν αιώνα. Γνωρίζουμε πλέον καλά ότι τα πράγματα έφτασαν σε οριακό σημείο και η πολεμική σύρραξη αποφεύχθηκε τελευταία στιγμή, με τον Κώστα Σημίτη να ευχαριστεί σε πανελλήνια μετάδοση τους Αμερικανούς, που λειτούργησαν ως τοποτηρητές και συνέβαλαν στην άμβλυνση των σχέσεων Ελλάδας – Τουρκίας. Ηταν χαρακτηριστική η δήλωση του αμερικανού προέδρου Μπιλ Κλίντον:
«Νόμιζα ότι οι βοηθοί μου αστειεύονταν όταν έλεγαν ότι η Τουρκία και η Ελλάδα θα εμπλακούν σε πόλεμο για βραχονησίδες στις οποίες δεν ζουν παρά μόνο πρόβατα. Εκανα τηλεφωνήματα με τους ηγέτες και των δύο χωρών και τους έπεισα να μην κάνουν πόλεμο για τις βραχονησίδες που κατοικούσαν κυρίως 20 πρόβατα».
Η πρώτη σελίδα από το μνημόνιο που απέστειλε η ελληνική κυβέρνηση προς τα κράτη – μέλη της ΕΕ για ενίσχυση των θέσεών της και απόδειξη της ελληνικότητας της αμφισβητούμενης από την Τουρκία περιοχής. «ΤΑ ΝΕΑ» φέρνουν σήμερα στο φως τους χάρτες, από τις αμερικανικές, βρετανικές, ρωσικές ακόμα και τουρκικές υπηρεσίες, στους οποίους η πατρότητα των Ιμίων αποδίδεται ξεκάθαρα στην Ελλάδα. Το υπόμνημα και οι χάρτες περιλαμβάνονται στο προσωπικό αρχείο του Κώστα Σημίτη
Το χρονικό της κρίσης
Η ιστορία με τα Ιμια ξεκινάει από τον Δεκέμβριο του 1995. Ενα τουρκικό φορτηγό πλοίο προσάραξε κοντά στη Μικρή Ιμια και ο τούρκος καπετάνιος αρνήθηκε τη συμβολή της Ελλάδας υποστηρίζοντας ότι βρίσκεται σε περιοχή τουρκικής δικαιοδοσίας. Δύο ημέρες μετά το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών ενημερώνει την ελληνική πρεσβεία ότι, ανεξαρτήτως του ποιος θα αναλάμβανε τη ρυμούλκηση του πλοίου, υπήρχε γενικότερα θέμα με τα Ιμια.
Xάρτης του Διεθνούς Οργανισμού Πολιτικής Αεροπορίας που εκδόθηκε στην Αγκυρα το 1953. Μέρος του χάρτη εκτός των τουρκικών συνόρων προέρχεται από τους χάρτες που είχε δημοσιεύσει η Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ το 1994
Παρά την αποκόλληση του πλοίου από ελληνικά ρυμουλκά, το υπουργείο Εξωτερικών της Τουρκίας απέστειλε στο αντίστοιχο ελληνικό ενημέρωση ότι οι βραχονησίδες Ιμια είναι καταχωρημένες στο τουρκικό κτηματολόγιο, θέτοντας ευθέως ζήτημα εθνικής κυριαρχίας.
Η κατάσταση της υγείας του Ανδρέα Παπανδρέου είχε ήδη επιδεινωθεί και νοσηλεύεται στο Ωνάσειο. Στις 18 Ιανουαρίου 1996 ο Κώστας Σημίτης είναι ο νέος πρωθυπουργός και σχηματίζει την πρώτη κυβέρνησή του ύστερα από την παραίτηση του Παπανδρέου και τις προβλεπόμενες εσωκομματικές διεργασίες. Μία εβδομάδα μετά ο Δημήτρης Διακομιχάλης, δήμαρχος Καλύμνου, ενοχλημένος από το γεγονός ότι η Τουρκία επιβουλεύεται αξιώσεις στα Ιμια, μεταβαίνει με άλλους επί τόπου και υψώνει την ελληνική σημαία, χωρίς να φαντάζεται τι θα ακολουθήσει.
Επίσημος τουρκικός χάρτης του 1953, που περιλαμβάνεται στην ετήσια έκθεση τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών για τη διέλευση πλοίων από τα Στενά
Τα τουρκικά Μέσα μεταδίδουν εικόνες με την ελληνική σημαία στα Ιμια, μιλώντας για πρόκληση… Δημοσιογράφοι της εφημερίδας «Χουριέτ» μεταβαίνουν με ελικόπτερο στις 27 Ιανουαρίου, υποστέλλουν την ελληνική και υψώνουν την τουρκική σημαία. Η διαδικασία βιντεοσκοπείται και προβάλλεται ως σόου στα τουρκικά Μέσα. Σε απάντηση αυτής της πράξης ο δημοσιογράφος τότε του ΑΝΤ1 Αργύρης Ντινόπουλος με τηλεοπτικό συνεργείο πηγαίνει επί τόπου κατεβάζει μαζί με άλλους την τουρκική σημαία και υψώνουν την ελληνική.
Το γεγονός άρχισε να παίρνει μεγάλες διαστάσεις και στις δύο χώρες. Η κρίση κλιμακώθηκε με την εμπλοκή πλέον των Ενόπλων Δυνάμεων που έσπευσαν στην περιοχή και από τις δύο πλευρές. Στις 28 Ιανουαρίου ελληνικό περιπολικό του Πολεμικού Ναυτικού κατέβασε και την άλλη τουρκική σημαία και ύψωσε την ελληνική παραβαίνοντας την πολιτική εντολή, που ήταν μόνο να υποσταλεί η τουρκική σημαία.
Ρωσικός χάρτης της ευρύτερης περιοχής των Ιμίων. Πρώτη έκδοση, 24.8.74 νέα έκδοση 12.2.94
Από τις δημοσιευμένες πηγές και μαρτυρίες γνωρίζουμε ότι εκείνο το βράδυ έλληνες κομάντος αποβιβάστηκαν στη Μικρή Ιμια από το περιπολικό Πυρπολητής προκειμένου να φυλάξουν τη σημαία κατά τις νυχτερινές ώρες και να επιστρέψουν στο σκάφος τους πριν την ανατολή του ηλίου. Στις 30 Ιανουαρίου το μεσημέρι ο σχεδιασμός άλλαξε και αποφασίστηκε η συνεχής φύλαξη της σημαίας, οπότε οι βατραχάνθρωποι επέστρεψαν στη βραχονησίδα.
Παράλληλα με τις στρατιωτικές κινήσεις ανταλλάσσονται πολιτικές δηλώσεις που φανερώνουν ότι το κλίμα είναι τεταμένο και οι ώρες κρίσιμες, ενώ ο στρατός έχει τεθεί σε συναγερμό. Στις 31 Ιανουαρίου, 01:04 η φρεγάτα «Ναυαρίνον» αποστέλλει σήμα ότι δύο τουρκικά ελικόπτερα βρίσκονται στην περιοχή. Στη 01:40, τουρκικές ειδικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στη Μεγάλη Ιμια.
Αμερικανικός χάρτης της περιοχής, εκδοθείς με την επιμέλεια της Υπηρεσίας Αμυντικής Χαρτογράφησης/Υδρογραφικού-Τοπογραφικού Κέντρου. Wanshington, D.C., 1984
Τα ξημερώματα της ίδιας ημέρας το ελικόπτερο του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού απονηώθηκε από τη φρεγάτα με αποστολή αναγνώρισης περί παρουσίας τουρκικών δυνάμεων στη βραχονησίδα. Το ελικόπτερο εντόπισε περίπου 10 άτομα και έλαβε εντολή για επιστροφή στη βάση του. Κατά την επιστροφή του στη φρεγάτα κατέπεσε. Τα τρία μέλη του πληρώματός του, ο Υπ/χος Χριστόδουλος Καραθανάσης, ο Υπ/χος Παναγιώτης Βλαχάκος και ο Ακ/στής Εκτορας Γιαλοψός, έχασαν τη ζωή τους, με το μνημείο κοντά στη Λέσχη Αξιωματικών να θυμίζει την απώλειά τους.
Τα επιχειρήματα που κατέρριψαν τους τουρκικούς ισχυρισμούς
Οι πολιτικές δηλώσεις κατά την ισχυρή κρίση που είχε ενεργοποιήσει τις Ενοπλες Δυνάμεις σε κατάσταση συναγερμού και τα διπλωματικά γραφεία σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης δεν ήταν αρκετές. Επρεπε να βρεθούν επιχειρήματα να καταρρίψουν τις αξιώσεις της τουρκικής πλευράς επί ελληνικής επικράτειας.
Ετσι, η κυβέρνηση ζητάει από το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών την καλύτερη δυνατή και άμεση τεκμηρίωση της ιστορικής αλήθειας περί της ελληνικότητας των Ιμίων, αντίγραφο της οποίας σώζεται στο προσωπικό Αρχείο του Κώστα Σημίτη και έχουν στην κατοχή τους τα «ΝΕΑ». Ο ιστορικός-ερευνητής Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, μετέπειτα διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, αναλαμβάνει την τεκμηρίωση και τη σύνταξη υπομνήματος που αποδεικνύει την ελληνικότητα των Ιμίων, στην εισαγωγή του οποίου αναφέρει:
«Το υπόμνημα αυτό αποβλέπει σε μια άμεση πληροφόρηση στο ζήτημα των νησίδων του Νοτιανατολικού Αιγαίου που απασχολούν σήμερα την επικαιρότητα…».
Βρετανική χαρτογράφηση της περιοχής του 19ου αιώνα
Αθήνα, Φεβρουάριος 1996
Παράλληλα με αυτό το υπόμνημα και τα αποδεικτικά του στοιχεία με τη συνοδεία πληθώρας ελληνικών και ξένων χαρτών, η ελληνική κυβέρνηση θα συντάξει μνημόνιο (σε ελληνικά, αγγλικά και γαλλικά) σχετικό με την κρίση στα Ιμια με ελληνικούς, αμερικανικούς, ρωσικούς, βρετανικούς και τουρκικούς χάρτες όπου αποδεικνύεται η ελληνικότητα των βραχονησίδων. Εκεί θα κωδικοποιήσει τις θέσεις και τα επιχειρήματά της και θα το κοινοποιήσει στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης και στην αμερικανική πλευρά. Σε αυτό μεταξύ άλλων στις αρχικές σελίδες αναφέρεται πως:
«Η Ελλάδα έχει, από το 1984, αναλάβει μελέτες στην περιοχή των βραχονησίδων Ιμια, τόσο σε ιδιωτικό όσο και σε εθνικό πλαίσιο, χωρίς ποτέ η Τουρκία να έχει εκδηλώσει οιαδήποτε αντίδραση. Οι πρωτοβουλίες αυτές έδωσαν το έναυσμα στην Κοινότητα για τον χαρακτηρισμό της περιοχής ως κοινοτικού βιότοπου, δηλαδή περιοχής που χρήζει ειδικά “διαχειριστικά μέτρα για την προστασία της”».
Και λίγο πιο κάτω:
[…] «Τη φορά αυτή το πρόβλημα είναι ακόμη σοβαρότερο γιατί αποτελεί την πρώτη έμπρακτη αμφισβήτηση της κυριαρχίας της χώρας μας επί τμήματος της εδαφικής επικράτειάς της από την Τουρκία.
Η τουρκική αμφισβήτηση είναι αστήρικτη νομικά και στην πράξη δημιουργεί μία ακόμη εστία εντάσεως στις δοκιμαζόμενες ήδη σοβαρά Ε/Τ σχέσεις.
Η έγερση παρόμοιου θέματος είναι ίσως δυσεξήγητη στους τρίτους, όχι όμως στην ελληνική πλευρά η οποία πάντοτε διείδε, μετά το 1974, μία επίμονη και συστηματική προσπάθεια της Τουρκίας να αμφισβητήσει και να διαβρώσει όλο το νομικό καθεστώς που διέπει το Αιγαίο».
Σε άλλο σημείο αναφέρει πως:
«Ειδικώτερα για το status quo θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι έχει διεθνή διάσταση. Η Τουρκία, αμφισβητώντας έμπρακτα το status quo στο Αιγαίο, υπονομεύει στην ουσία το μεταπολεμικό status quo της Ευρώπης, που επιβεβαιώθηκε με τις συμφωνίες της ΔΑΣΕ (ΟΑΣΕ) και αποτελεί μέρος της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφαλείας και σταθερότητος.
Υπό τις εκτεθείσες συνθήκες η ΕΕ και τα κράτη-μέλη της θα πρέπει να εκδηλώσουν την πολιτική αλληλεγγύη τους προς την Ελλάδα, να δεχθούν ότι τα σύνορά της είναι απαραβίαστα και αποτελούν και εξωτερικά σύνορα της ΕΕ, να καταδικάσουν την συμπεριφορά της Τουρκίας από πλευράς Διεθνούς Δικαίου και ως ασυμβίβαστης με τα ευρωπαϊκά ιδεώδη και τις ευρωπαϊκές της φιλοδοξίες που μόλις έλαβαν ισχυρή ώθηση με την συμφωνία (1/1/96) περί Τελωνειακής Ενώσεως, την οποία, για γενικώτερους γεωπολιτικούς λόγους, απεδέχθη και η Ελλάδα» […]
Το μνημόνιο αυτό θα συμβάλει στις έντονες διπλωματικές διεργασίες που πραγματοποιούσε εκείνη την περίοδο η ελληνική κυβέρνηση ώστε να αποσπάσει δηλώσεις υποστήριξης και αντίστοιχα καταδίκης ή έστω αποστάσεων από τις τουρκικές βλέψεις στο Αιγαίο.
Οι δηλώσεις δεν ήταν τόσο γενναιόδωρες, αλλά σίγουρα το θέμα πήρε ευρωπαϊκές-διεθνείς διαστάσεις σε μια προσπάθεια να χρησιμοποιηθεί όσο γίνεται περισσότερο και η ασπίδα της Ευρωπαϊκής Ενωσης απέναντι στην τουρκική πρόκληση. Τέλος, και πάλι στο προσωπικό αρχείο του Κώστα Σημίτη, ντοκουμέντα από το οποίο παρουσίασαν την περασμένη εβδομάδα «ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο», σώζεται ένας φάκελος με τις διπλωματικές επαφές του πρωθυπουργού και τις δηλώσεις που ακολούθησαν στη σκιά της κρίσης των Ιμίων.
