Το τέλος της διπλωματίας

Παρακολουθούμε τις μέρες αυτές την κορύφωση μιας διαδικασίας που ξεκίνησε το 2014 με την προσάρτηση της Κριμαίας, συνεχίστηκε το 2022 με την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και καθιερώνεται ως γενικευμένη πρακτική επίλυσης διαφορών με τον πόλεμο Ισραήλ – Ιράν. Πρόκειται για μια εξέλιξη δραματική και όχι μόνο επειδή συνεπάγεται τον πολλαπλασιασμό ανθρώπινων απωλειών. Είναι δραματική γιατί οδηγεί την ανθρωπότητα σε μια μορφή επίλυσης διαφορών μεταξύ κρατών που κυριάρχησε επί αιώνες πριν από τον εικοστό όταν υπό το βάρος των συνεπειών δύο παγκόσμιων πολέμων, οι μεγάλες δυνάμεις – όλες οι μεγάλες δυνάμεις συμπεριλαμβανομένης της Σοβιετικής Ενωσης – αποφάσισαν ότι πρέπει να βρεθεί ένας τρόπος επίλυσης διαφορών χωρίς προσφυγή στο έσχατο μέσο που είναι ο πόλεμος.

Προϊόν αυτής της συναίνεσης υπήρξε η δημιουργία της αποκαλούμενης «δικαιοκρατικής τάξης πραγμάτων» (rules based order) με τη δημιουργία θεσμών όπως τα Ηνωμένα Εθνη, το ΝΑΤΟ, η ΕΟΚ και η μετεξέλιξή της σε ΕΕ, και πολλών ακόμη που είχαν ως στόχο να φέρνουν γύρω από το ίδιο τραπέζι κράτη με διαφορετικά, συχνά αντικρουόμενα συμφέροντα, ώστε να επιτυγχάνεται γεφύρωση των διαφορών τους χωρίς ένοπλη σύγκρουση. Η ειρωνεία της ιστορίας ανέδειξε και την κατοχή πυρηνικών όπλων ως το ύστατο μέσο ειρηνικής επίλυσης διαφορών! Η ιστορική αυτή φάση διήρκεσε 80 χρόνια, 1945-2025. Σήμερα, πρέπει δυστυχώς να αποδεχθούμε ότι κλείνει. Τι θα επακολουθήσει;

Αυτό που παρακολουθούμε, τόσο στην Ουκρανία όσο και στη Μέση Ανατολή είναι δυστυχώς μια πρόγευση. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι και οι δύο είναι περιφερειακοί πόλεμοι ενώ είναι σαφές ότι υπερβαίνουν τα γεωγραφικά όρια του πεδίου των συγκρούσεων. Σκοπίμως δεν χρησιμοποιώ τον όρο «πεδίο των μαχών» διότι η έννοια της σύγκρουσης και κυρίως υπέρ ποίου θα καταλήξει δεν έχει σχέση με το έδαφος αλλά με τον αέρα. Οι σύγχρονοι πόλεμοι κερδίζονται από όποιον έχει την αεροπορική ισχύ σε συνδυασμό με την τεχνολογική υπεροχή που του επιτρέπει να γνωρίζει τον αντίπαλο με τόσο μεγάλη ακρίβεια σαν να βρισκόταν στο απέναντι σπίτι.

Ενα ακόμη συμπέρασμα που πρέπει να αντλήσουμε είναι ότι αν μια χώρα έχει την υπεροχή δεν ενδιαφέρεται για διαπραγματεύσεις. Το είδαμε στην Ουκρανία, το βλέπουμε και στη Μέση Ανατολή. Η στρατιωτική υπεροχή δημιουργεί στις χώρες που την κατέχουν την πεποίθηση ότι δεν χρειάζεται να προσφύγουν στη διπλωματία. Περιττό να επιχειρηματολογήσουμε πόσο επικίνδυνη μπορεί να αποβεί η κυριαρχία αυτής της θέσης στις διεθνείς σχέσεις. Ακόμη πιο επικίνδυνη είναι η αδυναμία επιβολής της τάξης στις χώρες που επιλέγουν να κινηθούν με βάση το δίκαιο του ισχυροτέρου. Αν αυτό γενικευθεί, θα γενικευθούν και οι συγκρούσεις σε βάρος κρατών ή συνόλων υπερεθνικών όπως η ΕΕ που παραμένουν προσηλωμένα στο διεθνές δίκαιο και την ειρηνική διευθέτηση διαφορών. Χτυπάει το καμπανάκι λοιπόν και για τη δική μας χώρα. Υπάρχει διέξοδος;

Με τις ΗΠΑ να επιλέγουν την προβολή ισχύος και να νομιμοποιούν τη χρήση της και από άλλες χώρες, προφανής απάντηση δεν υπάρχει. Θα πρέπει να βρεθεί ένα αντίπαλο δέος που να μπορεί να επιβάλει μια νέα ισορροπία. Η μόνη χώρα που θα μπορούσε να το κάνει είναι δυστυχώς η Κίνα που παρακολουθεί ως παρατηρητής τα τεκταινόμενα μέχρι να αποφασίσει ότι έφτασε η δική της ώρα. Οταν αυτό γίνει ο τρίτος παγκόσμιος πόλεμος θα είναι γεγονός.

Η Ινώ Αφεντούλη είναι εκτελεστική διευθύντρια του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων