Πώς τιθασεύεται το Brain Regain;

Η επίθεση εναντίον των πανεπιστημίων στην Αμερική αντιμετωπίζεται από πολλούς ως δώρο εξ ουρανού: ο αυτοτραυματισμός της αμερικανικής οικονομίας ανοίγει πύλες για προσέλκυση ταλέντων. Αυτό που άρχισε δειλά ως Brain Regain τείνει να αποκτήσει διαστάσεις Wild East. Οι δυνάμεις της αγοράς αντιδρούν στην ευκαιρία με ταχύτητα – μεγιστοποιώντας τα επιμέρους κέρδη αλλά ισοπεδώνοντας τις πτυχές δημοσίου συμφέροντος. Η κομβική θέση των ΗΠΑ στην ανταλλαγή ιδεών μας επιβάλλει να προστατεύσουμε αυτές τις πτυχές.

Επιχειρήσεις ήδη ετοιμάζουν το κυνήγι. Ο ανταγωνισμός επεκτείνεται και μεταξύ χωρών – βαθιές τσέπες οδηγούν σε δελεαστικές προσφορές. Κυβερνητικοί οργανισμοί στην Κίνα, αλλά και στην Ευρώπη κινητοποιούνται για προβάδισμα στην πλειοδοσία. Οι διαδικασίες αυτές παρακάμπτουν τη διάσταση του δημόσιου αγαθού. Πρακτικά αυτό σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι περνούν σε δεύτερη μοίρα η βασική έρευνα αλλά και οι ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες. Επικεντρώνει σε σίγουρα κέρδη και σε φτασμένους επιστήμονες και αγνοεί όσους είναι στα πρώτα τους βήματα. Εφαρμόζοντας τα διδάγματα της γεωοικονομίας, ακαδημαϊκά θέματα θα συμψηφιστούν με άσχετα αντικείμενα, όπως οι δασμοί.

Οι αστοχίες αυτές δεν εκπλήσσουν. Η οικονομική θεωρία εξηγεί τις αστοχίες αγορών (και την ανάγκη συντονισμού) ενόψει «εξωτερικών ωφελειών»-πλεονεκτημάτων που υπερβαίνουν τους υπολογισμούς της αγοράς. Η θεωρία οδηγεί σε μελαγχολικά συμπεράσματα για τις προοπτικές διορθωτικών κινήσεων. Οσο και αν καταλήγουμε ότι διακυβεύεται το δημόσιο συμφέρον, άλλο τόσο είμαστε αμήχανοι για το τι δέον γενέσθαι.

Μήπως είναι μάταιη η αντίδραση; Μήπως δεν είμαστε παρά ο χορός σε τραγωδία, που βλέπει, κρίνει και μοιρολογεί; Το ότι αναλογικά η Ελλάδα διαθέτει τη μεγαλύτερη επιστημονική διασπορά απλώς αυξάνει την πίκρα.

Ή μήπως, όχι; Μήπως υπάρχουν κινήσεις που μπορούν να γίνουν από όσους νοιάζονται, από συναδέλφους που ανησυχούν, από την Κοινωνία Πολιτών;

Η Ελλάδα έχει νωπές αναμνήσεις όπου η αλτρουιστική κινητοποίηση πολιτών λειτούργησε ως ανάχωμα σε εδραιωμένες απειλές. Οταν κυριάρχησε η Χούντα οι περισσότερες κυβερνήσεις ήταν έτοιμες να έλθουν σε συνεννόηση με τους συνταγματάρχες (business as usual). Υποχρεώθηκαν να αλλάξουν ρότα από κινήσεις πολιτών. Οσο και αν τελικά δεν επηρεάστηκαν ριζικά οι γεωστρατηγικές ισορροπίες, τουλάχιστον στον ακαδημαϊκό χώρο υπήρξαν αποτελέσματα. Πανεπιστημιακοί οργανώθηκαν προκειμένου συνάδελφοί τους (ένας εκ των οποίων ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου) να βρουν καταφύγιο σε πανεπιστήμια στη Βρετανία, τη Σουηδία, στις ΗΠΑ. Οι κινήσεις αυτές, μετριάζοντας τις συνέπειες των διώξεων της δικτατορίας, αποδείχθηκαν σημαντικές στη Μεταπολίτευση.

Θα μπορούσε να γίνει κάτι τέτοιο τώρα;

Οι πανεπιστημιακοί μπορούν να εντοπίσουν και να ιεραρχήσουν τις ανάγκες. Ερευνητικά δίκτυα μπορούν να μεταλλαχθούν σε δίκτυα προστασίας. Το αυτοδιοίκητο των πανεπιστημίων αποθαρρύνει συμψηφισμούς: η προσέλκυση επιστημονικών ταλέντων δεν θα επηρεάζεται από άσχετα θέματα. Η εσωστρέφεια των ιδρυμάτων υπερνικάται ευκολότερα εκ των έσω. Το βασικότερο κίνητρο είναι ότι η βοήθεια θα αξιοποιεί υφιστάμενα δίκτυα, θα αποκαθιστά φίλους, θα προσπαθεί να εντοπίσει περιθώρια ευελιξίας, και δυνατότητες παράκαμψης ενστάσεων. Η διαμόρφωση κινήσεων με ανιδιοτελή κίνητρα θα διευκολύνουν και την κινητοποίηση κεφαλαίων – τα οποία θα μοχλεύσουν την πηγαία επιθυμία βοήθειας. Νεοπαγείς θεσμοί (όπως τα μη κρατικά πανεπιστήμια) μπορούν να δραστηριοποιηθούν.

Μόνος ο αλτρουισμός δεν λύνει το πρόβλημα. Ομως η ανθρώπινη αλληλεγγύη αποτρέπει αδιέξοδα και προβάλλει λύσεις.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά