«Οταν οι καλλιτέχνες ερμηνεύουν, αυτοβιογραφούνται»

Ο «Φιλοκτήτης» του Σοφοκλή, σε σκηνοθεσία Γιώργου Κιμούλη, είναι η ιστορία ενός ανθρώπου που βιώνει την εγκατάλειψη και την ήττα, προσπαθώντας να διατηρήσει την αλήθεια του σε έναν κόσμο γεμάτο αντιφάσεις. Και ο ίδιος ο ηθοποιός εξετάζει τη σύγκρουση ανάμεσα σε παρελθόν και παρόν και θέτει το ερώτημα: «Ποια μοίρα με οδηγεί; Του Θεού; Των φίλων μου; Ή η δική μου;».

ΕΞΑΠΑΤΗΣΗ. Ο «Φιλοκτήτης» είναι η τραγωδία της εξαπάτησης. Στην έναρξη της εκστρατείας του Τρωικού πολέμου, ο Φιλοκτήτης απέκτησε μία φοβερή πληγή από το δάγκωμα ενός φιδιού και οι Ατρείδες, ως αρχηγοί του στρατού, αποφάσισαν, θεωρώντας τον κοινωνικά απόβλητο, να τον εγκαταλείψουν μόνο του σε ένα περιβάλλον ερημίας, επιτρέποντάς του να ζει έναν μη αξιοβίωτο βίο. Εννιά χρόνια μετά ο Οδυσσέας και ο Νεοπτόλεμος επιστρέφουν για να τον πείσουν να επιστρέψει και να ενταχθεί ξανά στον χώρο της κοινωνίας, επειδή τώρα τον έχουν πάλι ανάγκη.

ΓΕΝΙΕΣ. Παράλληλα στην τραγωδία αυτή έχουμε δύο εκπροσώπους της παλιάς γενιάς: τον Οδυσσέα και τον Φιλοκτήτη. Ο Οδυσσέας εκπροσωπεί την έννοια του απόλυτου ρεαλισμού και του πολιτικού εφικτού, ενώ ο Φιλοκτήτης εκπροσωπεί την έννοια της ουτοπίας και του επιθυμητού. Και οι δύο όμως πιστεύουν, πως μπορούν να καθοδηγήσουν τη νεότερη γενιά, την οποία εκπροσωπεί ο Νεοπτόλεμος. Ομως ο Νεοπτόλεμος δεν καθοδηγείται πλέον. Εχει αποφασίσει πως είναι ορφανός και ζει σε μία εποχή, στην οποία επικρατεί η εξάχνωση κάθε πατρικής καθοδήγησης. Οι παλαιότερες αξίες για εκείνον είναι αναχρονιστικές και αναποτελεσματικές.

ΣΥΣΚΟΤΙΣΗ. Είναι αλήθεια πως η ανάγνωση του Φιλοκτήτη έχει συσκοτιστεί από τον Ρομαντισμό. Οι περισσότεροι αναλυτές βλέπουν τον Νεοπτόλεμο ως έναν άλλον βαγκνερικό Πάρσιφαλ, έναν νεαρό ευγενή ιππότη, ο οποίος αποστρέφεται το κακό και ακολουθεί το καλό. Ομως παραβλέπουν το μυθολογικό υπόβαθρο του Νεοπτόλεμου, το οποίο οι θεατές της εποχής του Σοφοκλή γνώριζαν. Ηξεραν ότι ο Νεοπτόλεμος, όταν πήγε στην Τροία, ήταν ένας αδυσώπητος και αιμοδιψής εκτελεστής. Σκότωσε τον βασιλιά Πρίαμο την ώρα που προσευχόταν, άρπαξε το βρέφος από την αγκαλιά της Ανδρομάχης για να το πετάξει κάτω από τα τείχη της Τροίας και αποκεφάλισε την κόρη του Πριάμου, την Πολυξένη. Ο Νεοπτόλεμος σηματοδοτεί αυτό που λέει ο Λέοναρντ Κοέν στο τραγούδι του: I’ve seen the future, brother, it is murder. Αυτός ο νέος δολοφόνος είναι δημιούργημα της παλαιότερης γενιάς. Ας μην ξεχνάμε πως ο Σοφοκλής έγραψε τον «Φιλοκτήτη» το 409 π.Χ., ενάμιση χρόνο περίπου μετά το πραξικόπημα, που ανέτρεψε το δημοκρατικό πολίτευμα στην αρχαία Αθήνα. Ο «Φιλοκτήτης» θα μπορούσε να είναι κάτι σαν απολογία. Μία απολογία όμως που δεν ζητά συγχώρεση. Απλώς κατατίθεται για να υπάρχει στην ιστορία.

ΗΤΤΑ. Κάθε καλλιτέχνης, όταν ερμηνεύει ένα έργο, σχεδόν αυτοβιογραφείται. Η κάθε ερμηνεία πρωτίστως εμφανίζει τον ερμηνευτή. Ποιος λειτουργεί ερήμην του εαυτού του όταν δημιουργεί ένα καλλιτεχνικό έργο; Ασυζητητί, λοιπόν, έχει άμεση σχέση και με μένα. Με την παράσταση αυτή θα ήθελα να παρουσιάσω την ήττα του ανθρώπου που προσπαθεί να είναι ειλικρινής σε μια κοινωνία ανειλικρίνειας, ανομίας και απάτης. Ο Φιλοκτήτης είναι ένας άνθρωπος τον οποίο προσπάθησαν να τον ακυρώσουν και να τον απομονώσουν, ως «μολυσματικό» και στη συνέχεια αποφασίζουν να τον φέρουν πίσω, ζητώντας του να ενταχθεί σε έναν κόσμο που εκείνος πια δεν εκτιμά. Θα το δεχτεί; Ο χρόνος θα δείξει. Ο καθένας ζει βάσει του δικού του αξιακού κώδικα. Οταν βλέπει ότι αυτές οι αξίες κινδυνεύουν να χαθούν, ακόμα και από τον ίδιο, λειτουργεί εσωστρεφώς για να τις προστατεύσει.

ΑΣΗΜΑΝΤΟΤΗΤΑ. Οταν συνειδητοποίησα ότι ο νέος ανθρωπολογικός τύπος είναι ο homo habitus όπως λέει ο Πιερ Μπουρντιέ – δηλαδή ο άνθρωπος που συνηθίζει τα πάντα – τότε έπρεπε να βάλω φρένο στον εαυτό μου για να μην καταλήξω κι εγώ έτσι. Πιστεύω στην «ανομοίωση» του καθενός. Ο καθένας έχει το δικό του δακτυλικό αποτύπωμα. Αυτό δεν σημαίνει απομάκρυνση από το συλλογικό. Η ανομοίωση μας οδηγεί στο μελλοντικό πολιτικό αίτημα του ανθρώπου: να είσαι ατομικά συλλογικός, χωρίς αυτές οι δύο έννοιες να λειτουργούν αντιφατικά. Αναγκαστικά λοιπόν ακολούθησα έναν δρόμο που για κάποιους θεωρήθηκε εγωιστική πορεία άνευ συμμάχων. Οπότε κάποια στιγμή εκλήφθηκε από μερικούς ως αδυναμία, κατ’ επέκταση μπορεί εύκολα να χτυπηθεί. Γιατί; Επειδή, στη σύγχρονη εποχή της αφομοίωσης, όποιος προσπαθεί να διατηρήσει την ανομοίωσή του  θεωρείται βλαπτικός. Ανέκαθεν όταν μία κρίση έφτανε στο απόγειό της, άνοιγε ταυτόχρονα και η καταπακτή ενός υπογείου, απ’ όπου αναδυόντουσαν όλα τα λούμπεν και τρας στοιχεία έτοιμα να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σ’ αυτούς που ήθελαν αδίστακτα «να κάνουν απλώς τη δουλειά τους» εκμεταλλευόμενοι τη χαοτική κατάσταση που επικρατούσε. Ο Καστοριάδης τριάντα χρόνια πριν έγραψε το βιβλίο «Η άνοδος της ασημαντότητας». Σήμερα, πολύ φοβάμαι, βιώνουμε την απόλυτη ενθρόνισή της.

ΘΥΤΗΣ  Ή ΘΥΜΑ. Η πανδημία συνέβαλε δραστικά στην αυτοθυματοποίηση. Αν ρίξει κανείς μια ματιά στα posts που ανεβαίνουν, θα διαπιστώσει πως πάρα πολλοί αυτοπροβάλλονται ως ηρωικές μορφές, επειδή κάποτε υπήρξαν θύματα. Η απλή όμως δημόσια δήλωση της θυματοποίησης δεν μπορεί να επιφέρει κάποια αλλαγή των συνθηκών που μας κατέστησαν θύματα. Αντιθέτως καταλήγει σε μια πλήρη αποδοχή της ήττας απέναντι σε οτιδήποτε μπορεί να αλλάξει στον κοινωνικό μας χώρο. Προσωπικά, δίνω μεγάλο αγώνα, ώστε να μη λειτουργώ ως θύτης – γιατί το να αποφασίζει κάποιος τι θα παίξει, πώς και με ποιους, ενέχει χαρακτηριστικά εξουσίας. Το κατά πόσο η εξουσία αυτή μπορεί να γίνει προσβλητική ή καταπιεστική είναι ένα μεγάλο θέμα, και πρέπει να δίνει κανείς αγώνα κάθε δευτερόλεπτο, ώστε να μην επιτρέπει να δημιουργούνται σχέσεις θύτη και θύματος. Παράλληλα όμως όπως δεν επιτρέπω στον εαυτό μου να περιφέρεται επιδεικνύοντας τις πληγές του ως ένα μόνιμο θύμα, έτσι και δεν επιτρέπω σε κάποιους, επειδή πίστεψαν πως βρέθηκε η ευκαιρία, να με θεωρούν θύτη, επειδή απλώς δεν με συμπάθησαν κάποια στιγμή.