Επιστροφές – καταστροφές (ενοικίου)

Ο οικονομολόγος Horst Siebert είχε ονομάσει «cobra effect» το φαινόμενο εκείνο που μια νομοθετική ρύθμιση προκαλούσε ανεπιθύμητα ή αντίθετα από τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα που επεδίωκε να ρυθμίσει. Ονομάστηκε έτσι καθώς την περίοδο της βρετανικής κυριαρχίας επί της Ινδικής Χερσονήσου, οι αποικιοκράτες προκειμένου να αντιμετωπίσουν τον υπερπληθυσμό δηλητηριωδών φιδιών (κόμπρες) θέσπισαν ένα χρηματικό «πριμ» για κάθε νεκρή κόμπρα που θα τους πήγαιναν. Η ρύθμιση, αν και αποτελεσματική στην αρχή, γρήγορα οδήγησε τον ντόπιο πληθυσμό να εκτρέφει κόμπρες για να αποκομίσει τα μεγαλύτερα δυνατά έσοδα. Αυτό το ανέκδοτο έδωσε όνομα σε αυτό που τα οικονομικά και η οικονομική ανάλυση του δικαίου αποκαλούν «ανεπιθύμητα κίνητρα» (perverse incentive), όπου το νομικό πλαίσιο συχνά δημιουργεί αντιστροφή του αποτελέσματος, επιβραβεύοντας συμπεριφορά που ήθελε να αποτρέψει ή κινώντας τους ανθρώπους να δρουν ορθολογικά και ωφελιμιστικά επιδιώκοντας το μεγαλύτερο δυνατό όφελος.

Γιατί τα γράφω όλα αυτά; Σκεφτόμουν πόσο ανοικονόμητη και απερίσκεπτη είναι η ρύθμιση που ανακοίνωσε ο Πρωθυπουργός για επιστροφή ενός ενοικίου στους ενοικιαστές κάθε Νοέμβριο, αν και θετική με μια πρώτη ματιά. Αρχικά δείχνει για μια ακόμη φορά πως το κράτος δεν αξιοποιεί τα δεδομένα του (π.χ. ΑΑΔΕ) πριν προβεί σε ρυθμίσεις και παροχές: σύμφωνα με τα στοιχεία της ΑΑΔΕ (φορολογικές δηλώσεις 2024) το μέσο ενοίκιο το 2023 ήταν 255 ευρώ. Πολλοί μίλησαν φυσικά για διάσταση μεταξύ του δηλωμένου και του πραγματικού ενοικίου. Τα ξέρουμε βέβαια και οι ίδιοι από τη βιωμένη εμπειρία μας. Οπως έγραψε και ο Μιχάλης Μητσός στα «ΝΕΑ» (24/04): «Δεν στέκει ούτε το επιχείρημα ότι, καθώς το μέσο νοίκι που δηλώνεται σήμερα είναι μόλις 255 ευρώ, με το μέτρο αυτό θα δοθεί κίνητρο να δηλώνονται τα πραγματικά νοίκια. Η αναφορά ενός υψηλότερου ενοικίου στο συμβόλαιο μπορεί, πρώτον, να συγκρούεται με τα εισοδήματα που δηλώνει αυτός που το πληρώνει. Και μπορεί, δεύτερον, να προκαλέσει αύξηση του ενοικίου, μετά τη λήξη του συμβολαίου φυσικά, αφού ο ιδιοκτήτης μπορεί να διεκδικήσει μερίδιο στην κυβερνητική παροχή».

Είναι πολύ πιθανό η ρύθμιση να δημιουργήσει περισσότερα προβλήματα από αυτά που θέλει να ανακουφίσει, όπως αυτό που γράφει ο Μιχάλης, ότι θα προκαλέσει επιπρόσθετη αύξηση του ενοικίου, με τον ιδιοκτήτη να προσπαθεί να απορροφήσει την επιδοματική παροχή στο μέλλον. Βλέπουμε πράγματα γνωστά: αποφυγή δύσκολων και στοχευμένων λύσεων όπως οι ενοικιαστικοί και οι φορολογικοί έλεγχοι (γιατί αυτά θα είχαν και πολιτικό κόστος), όπως οι Εκθέσεις Ανάλυσης Συνεπειών Ρύθμισης ώστε να μετρηθούν οι πιθανές συνέπειες. Βλέπουμε πάλι πολιτική με βάση την εικόνα και όχι την τεκμηρίωση και την αξιολόγηση. Στη στεγαστική κρίση, οι άλλες χώρες στην Ευρώπη απαντούν με στεγαστικές πολιτικές, εδώ απαντάμε με επιδοματικές.