Ο Πάπας της ελπίδας

Ο Πάπας Φραγκίσκος Μπεργκόλιο (1936-2025) με καταγωγή από την Αργεντινή ήταν ο 266ος Πάπας και επέλεξε το όνομά του προς τιμήν του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης, επειδή επιθυμούσε να φροντίσει ιδιαίτατα τους φτωχούς και αδύναμους ανθρώπους, όπως ρηξικέλευθα είχε πράξει ο Αγιος Φραγκίσκος. Ο προκαθήμενος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και επικεφαλής του κράτους του Βατικανού εξελέγη τον Μάρτιο του 2013 έπειτα από την παραίτηση του Βενεδίκτου ΙΣΤ’. Ηταν ο πρώτος Πάπας από τη Λατινική Αμερική, ο πρώτος από το Τάγμα των Ιησουιτών και δεύτερος μη Ευρωπαίος από την αρχή του θεσμού.

Αναμφίβολα το βιογραφικό του είναι ιδιαίτερα πλούσιο και ευρύτερα γνωστό. Ιδιαίτερη σημασία έχει το περιεχόμενο της ποιμαντικής του δράσης και ο πνευματικός-θεολογικός προσανατολισμός του. Κύρια θέση του ήταν η αναζωπύρωση της «έμπρακτης» ευσπλαχνίας μέσω της χριστιανικής ηθικής, όπως ακριβώς είχε διδάξει ο Ιησούς την ευσπλαχνία προς τους αμαρτωλούς ανθρώπους. Μια διαρκής πνευματική αίτηση του ανθρώπου για συγχώρεση και μια διαρκής θετική απόκριση του Θεού, ο οποίος πάντοτε συγχωρεί.

Φυσικό συμπλήρωμα της ευσπλαχνίας θεωρούσε την ελπίδα που προκύπτει από την απροϋπόθετη αγάπη. Τότε μπορεί να εκδηλωθεί και να λειτουργήσει αψεγάδιαστα η αλληλεγγύη προς τον αναξιοπαθούντα, προς τον «απόκληρο», ώστε αυτός να αποκατασταθεί στο κέντρο των πραγμάτων. Μέριμνά του η κοινωνική συνύπαρξη που ευοδώνεται μέσω του Ανθρωπισμού, της Αλληλεγγύης, της Ειρήνης και της Δικαιοσύνης. Αυτά οφείλει να βιώνει ο χριστιανός άνθρωπος και οφείλει να εκφράζει και να υπηρετεί ο χριστιανός ποιμένας. Κατά τον Πάπα Φραγκίσκο τα παραπάνω αποτελούν συγχρόνως και απάντηση στην κατάρρευση εκείνων ακριβώς των αρχών και αξιών του πολιτισμού μας που συνθέτουν τον Ανθρωπισμό.

Σε αυτό το πλαίσιο προώθησε τον διάλογο αφουγκραζόμενος αντικρουόμενες απόψεις ακόμη και μέσα στο ίδιο το Βατικανό, πράγμα ανήκουστο κατά τις προηγούμενες δεκαετίες. Ο Πάπας Φραγκίσκος αναπροσανατόλισε την πορεία που είχαν ακολουθήσει οι προκάτοχοί του Βενέδικτος ΙΣΤ’ και Παύλος Β’. Από τα πρώτα του βήματα προσπάθησε να αντιμετωπίσει την ανεξέλεγκτη σεξουαλική κακοποίηση που άνθιζε εντός της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και να «διορθώσει» σε διάφορα επίπεδα τα προβληματικά οικονομικά στοιχεία της.

Ο Πάπας Φραγκίσκος μίλησε με παρρησία για την κλιματική αλλαγή, την οικονομική ισότητα, τα δικαιώματα των μεταναστών, τη δυνατότητα γάμου των ρωμαιοκαθολικών ιερέων, το διαζύγιο, την αποδοχή των ομόφυλων ζευγαριών, την ανάδειξη της σπουδαιότητας των γυναικών στην Εκκλησία και άλλα που συγκλόνισαν τους συντηρητικούς κύκλους. Μάλιστα, φρόντισε για την περιθωριοποίηση ιδιαίτερα συντηρητικών λειτουργών, αν και οι φιλελεύθεροι έκριναν τις πρωτοβουλίες του ανεπαρκείς. Σκληρή κριτική δέχθηκε για πολλές θέσεις του που για πρώτη φορά ακούγονταν από Πάπα. Ολα αυτά φαίνεται να διαμορφώνουν συγκεκριμένο κλίμα για τη διαδοχή, καθώς οι περισσότεροι και πιθανότεροι διάδοχοι προέρχονται από συντηρητικούς κύκλους της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας.

Αυτό θα είναι και το μεγάλο διακύβευμα της επόμενης ημέρας: Νέος Πάπας Ρώμης προσανατολισμένος περισσότερο κοινωνικά και ανθρωπινότερα ή εσωστρεφής θεολογικά και ποιμαντικά αδιαπραγμάτευτος; Υπέρμαχος ή αναδιαμορφωτής της παρακαταθήκης του Πάπα Φραγκίσκου; Εξίσου σημαντική και η διελκυστίνδα που ήδη εξελίσσεται μεταξύ «μεγάλων» δυνάμεων για την εθνικότητα του νέου Πάπα…

Για την Ελλάδα υπήρξε υποδειγματικά γενναιόδωρος προσφέροντας τρία θραύσματα του γλυπτού διακόσμου του Παρθενώνα που ανήκαν στις συλλογές των Μουσείων του Βατικανού.

Ισως θα έπρεπε να είχε ακολουθήσει το εμπνευσμένο παράδειγμα του προκατόχου του και να είχε αποχωρήσει εγκαίρως από τα καθήκοντά του πριν τον καταβάλουν οι εξελίξεις της υγείας του. Αυτό πρέπει να ισχύει για όλους τους ηγέτες.

ΥΓ. Πρόσφατα κυκλοφόρησε στα ελληνικά η εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και πολλαπλώς πρωτότυπη αυτοβιογραφία του Πάπα Φραγκίσκου «Ελπίδα: Η Αυτοβιογραφία» (εκδ. Gutenberg).

Ο Μιχάλης Μαριόρας είναι αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας Θρησκευμάτων στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών