Λύτρωση μέσα από τις σελίδες

Στις φυλακές της Βραζιλίας, ένα βιβλίο μπορεί να σημαίνει κάτι πολύ περισσότερο από λίγες ώρες διαφυγής από την πραγματικότητα. Μπορεί να σημαίνει τέσσερις ημέρες λιγότερης κράτησης. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω του προγράμματος «Redenção pela Leitura» (Λύτρωση μέσω της Ανάγνωσης), το οποίο εφαρμόζεται εδώ και πάνω από μια δεκαετία και φιλοδοξεί να προσφέρει στους κρατούμενους κάτι που καμία κάθειρξη δεν μπορεί να δώσει: την προοπτική για μια διαφορετική ζωή.

Σύμφωνα με τη Resolução CNJ nº 391/2021 του Εθνικού Συμβουλίου Δικαιοσύνης (CNJ), το πρόγραμμα επιτρέπει στους κρατούμενους να μειώσουν την ποινή τους κατά τέσσερις ημέρες για κάθε βιβλίο που διαβάζουν και αξιολογούνται θετικά μέσω γραπτής κριτικής. Το ετήσιο ανώτατο όριο είναι δώδεκα βιβλία, δηλαδή έως και 48 ημέρες μείωση ποινής. Το σύστημα δεν αφήνει περιθώρια προχειρότητας: ο κάθε κρατούμενος έχει από 21 έως 30 ημέρες για να ολοκληρώσει την ανάγνωση ενός βιβλίου, και στη συνέχεια διαθέτει δέκα ημέρες για να υποβάλει γραπτή κριτική που να αποδεικνύει κατανόηση και στοχασμό. Η αξιολόγηση γίνεται από ειδική επιτροπή, και μόνο εφόσον πληροί τα κριτήρια, παρέχεται η μείωση της ποινής.

Η επιλογή των βιβλίων είναι αυστηρή: αποκλείονται όσα περιέχουν βία ή προωθούν αρνητικά πρότυπα. Επιπλέον, η προσβασιμότητα είναι κομβικής σημασίας. Περιλαμβάνονται ακουστικά βιβλία και εκδόσεις σε Braille, ώστε να μπορούν να συμμετάσχουν και άτομα με προβλήματα όρασης ή δυσκολίες ανάγνωσης.

Το πρόγραμμα έχει αλλάξει ριζικά την καθημερινότητα και τη νοοτροπία πολλών φυλακισμένων. Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία, οι συμμετέχοντες διαβάζουν εννέα φορές περισσότερο από τον γενικό πληθυσμό της Βραζιλίας. Στο πνεύμα της ενίσχυσης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, κάποιες εκδοτικές εταιρείες, όπως η Carambaia, επιλέγουν να δημοσιεύουν τις καλύτερες κριτικές των κρατουμένων.

Η Unesco έχει αναγνωρίσει το πρόγραμμα ως πρότυπο πολιτισμικής και εκπαιδευτικής πολιτικής εντός των σωφρονιστικών ιδρυμάτων. Οπως σημειώνει χαρακτηριστικά σε σχετική παρουσίαση: «Το πρόγραμμα δεν περιορίζεται στην ανάγνωση και στη μείωση ποινών. Ο σκοπός του είναι να αλλάξει τη ζωή των κρατουμένων – να τους ανοίξει μια νέα προοπτική μέσα από τη γνώση και τον πολιτισμό».

Το παράδειγμα της Βραζιλίας αρχίζουν να ακολουθούν και άλλες χώρες όπως το Ουζμπεκιστάν, το Καζακστάν και η Ρωσία.

Πάντως, παρά την επιτυχία του προγράμματος, η πρόσβαση στη βιβλιοθήκη και σε προγράμματα ανάγνωσης παραμένει περιορισμένη σε πολλές φυλακές. Σύμφωνα με απογραφή του CNJ, το 30,4% των φυλακών δεν διαθέτουν βιβλιοθήκες ή χώρους ανάγνωσης, ενώ το 26,3% δεν προσφέρουν εκπαιδευτικές δραστηριότητες. Ωστόσο, η συμμετοχή στο πρόγραμμα αυξάνεται: το πρώτο εξάμηνο του 2024, οι αιτήσεις για μείωση ποινής μέσω ανάγνωσης αυξήθηκαν κατά 15% σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Η ανάγνωση, όταν συνδέεται με την προσωπική ευθύνη, μπορεί να γίνει πράξη αποκατάστασης και όχι απλώς επιβολής τιμωρίας. Γιατί ίσως τελικά, ένα βιβλίο να μπορεί να αλλάξει μια ζωή – και έναν άνθρωπο.