Ο κίνδυνος του εγκλωβισμού

Οι ελεύθερες δημοκρατίες στηρίζονται στον θεσμικό έλεγχο της εξουσίας, στην ανάδειξη εναλλακτικών κυβερνητικών σχεδίων σε προοπτική εναλλαγής και στον πλουραλισμό και την  αυθεντικότητα στη δημόσια σφαίρα. Δίχως αυτά, διολισθαίνουν στον αυταρχισμό. Ο αυταρχισμός ίσως έχει και αυτός τους οπαδούς του. Στις μέρες μας αρκετούς. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη, εξίσου σοβαρή παρενέργεια. Η έλλειψη ανταγωνιστικότητας στο πολιτικό παίγνιο, η συνακόλουθη αίσθηση ότι κάποιος είναι ακλόνητος, οδηγούν σε απώλεια προσαρμοστικότητας, σε σφάλματα και αναποτελεσματικότητα. Εν τέλει σε αυτοπαγίδευση. Σαν τον σκύλο που κυνηγά την ουρά του.

Αυτό είναι ένα μείζον ζήτημα με το οποίο πρέπει να αναμετρηθούν οι κυβερνώντες. Και να αξιολογήσουν οι πολίτες. Αν χάσεις την ικανότητα να ενσωματώνεις διαλεκτικά τον αντίλογο, διότι τον υποτιμάς, η στασιμότητα είναι η οροφή. Και αυτό είναι ένα πρόβλημα που γνωρίζουν όλα τα καθεστώτα, ακόμα και οι ώριμες δημοκρατίες. Η μονοκρατορία του Κέντρου και της Κεντροδεξιάς στη μεταπολεμική Ιταλία οδήγησε σε πλήρες τέλμα. Ακόμα και οι παλινωδίες του Τραμπ οφείλονται στην απίσχναση των πολιτικών αντιβάρων που γνωρίζουν σήμερα οι ΗΠΑ.

Κρίσιμη παράμετρος σε τέτοιες εξελίξεις είναι η επιδίωξη ελέγχου της επικοινωνίας. Εδώ αναδεικνύεται πιο γλαφυρά ο κίνδυνος του εγκλωβισμού. Αν επιτύχεις στον έλεγχο, κινδυνεύεις να εγκλωβιστείς σε αυτό που αποκαλείται δωμάτιο αντήχησης (echo chamber). Ακούς μόνο την ηχώ των θέσεών σου, όπως αναπαράγεται από ανθρώπους που προσπαθούν να σκέφτονται όπως εσύ. Σε πρόσφατη μελέτη της, γνωστή επισκέπτρια καθηγήτρια στο Χάρβαρντ, η Kristen Eichensehr, σημειώνει ότι αυτό ευθύνεται ακόμα και για σοβαρές αστοχίες στην εξωτερική πολιτική και άμυνα. Δηλαδή σε τομείς που κατεξοχήν απαιτείται ενότητα βούλησης.

Η άλλη διάσταση του επικοινωνιακού ελέγχου αφορά τη θέαση του αντιπάλου. Εάν απαξιώνεις τον σοβαρό αντίπαλο, ώστε να έχεις απέναντί σου μόνο την τοξικότητα, η τοξικότητα θα σε συμπαρασύρει. Και κάθε πολιτική, και η πλέον σώφρων, θα απαξιώνεται με τη σειρά της. Και αν θεωρείς ότι κάθε αντίλογος, κάθε θεσμός διαφάνειας, είναι εν δυνάμει σόου, σπρώχνεις τον αντίλογο σε άλλα επίπεδα, τον διαχέεις, και από ένα σημείο και μετά δεν θα μπορείς να τον αντικρούεις.

Να επανέλθουμε στη θεσμική διάσταση. Κάθε κυβερνητικό σχήμα οφείλει να στηρίζεται σε μια συμπεριληπτική συμμαχία. Να δέχεται συναινέσεις στα μεγάλα ζητήματα. Να υπόκειται σε θεσμικό και αποτελεσματικό έλεγχο. Και να νιώθει ότι οι αστοχίες θα καταστήσουν πιο ελκυστική μια εναλλακτική συμμαχία. Αυτά δεν απαιτούνται μόνο για να εκτονώνεται ο λαός και να έχει επιλογές. Αλλά και για να κυβερνάται ορθά ο τόπος.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι διδάκτωρ Νομικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ