«Το Παρίσι ως μια πόλη βίαιη, γκρίζα, εχθρική»

Ο γάλλος σκηνοθέτης Μπορίς Λοζκίν, απόφοιτος της École Normale Supérieure με διδακτορικό τίτλο στη φιλοσοφία πάνω στο θέμα «Κρίση και Ιστορία», αποφάσισε να εγκαταλείψει τον ακαδημαϊκό χώρο. Εκλεισε τα βιβλία του και έφυγε για το Βιετνάμ, όπου γύρισε δύο ντοκιμαντέρ και ξεκίνησε τη σχέση του με το σινεμά. Η πιο πρόσφατη ταινία του, «Το Παρίσι του Σουλεϊμάν» («L’ histoire de Souleymane»), παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ των Καννών 2024, στο τμήμα Un Certain Regard, κέρδισε το Βραβείο της Κριτικής Επιτροπής και το Βραβείο Ανδρικής Ερμηνείας για τον Αμπού Σανγκαρέ. Η ειδική προβολή της στο 25ο Φεστιβάλ Γαλλόφωνου Κινηματογράφου, όπου κέρδισε το βραβείο Κριτικής Επιτροπής Nova 2025, τον έφερε πρόσφατα στην Αθήνα. Λίγες μέρες πριν από την έξοδό της στις κινηματογραφικές αίθουσες ο σκηνοθέτης της μιλάει στα «Πρόσωπα» για ένα σινεμά με ερασιτέχνη ηθοποιό και συμπρωταγωνιστή το Παρίσι.

Θελήσατε να δώσετε μια συγκεκριμένη ατμόσφαιρα στην ταινία σας με πρωταγωνιστές τον Σουλεϊμάν, έναν μετανάστη χωρίς άδεια παραμονής, και ένα Παρίσι δίχως λάμψη. Γιατί αυτή η επιλογή;

Δεν μου αρέσει ο τρόπος με τον οποίο απεικονίζεται το Παρίσι στον γαλλικό κινηματογράφο. Είναι είτε πολύ τουριστικό είτε πολύ καθαρό, πολύ νερωμένο. Ξεκίνησα με μια απλή ιδέα. Οτι το Παρίσι της ταινίας θα έπρεπε να μοιάζει λίγο περισσότερο με τη Νέα Υόρκη του ανεξάρτητου κινηματογράφου. Με άλλα λόγια, προσπαθήσαμε να δούμε το Παρίσι με τον ίδιο τρόπο που θα μπορούσε να δει το Παρίσι ο Σουλεϊμάν, δηλαδή το Παρίσι ως μια πιο εχθρική πόλη, επίσης πιο γκρίζα και αρκετά βίαιη. Οταν δεν βρίσκεσαι σε προστατευμένα μέρη αλλά όπως εκείνος είσαι στον δρόμο, στις μεγάλες διασταυρώσεις, στο μετρό, στο τρένο, στο RER, το Παρίσι σού δίνει την πιο σκληρή εικόνα του. Αλλά το βρίσκω πιο ενδιαφέρον κινηματογραφικά, επειδή η καταβύθιση μέσα στην πόλη δίνει πολλή ενέργεια. Είναι αλήθεια ότι είχα αυτή την επιθυμία από την αρχή. Το έγραψα στις πρώτες μου σημειώσεις προθέσεων, ακόμη και πριν γράψω το σενάριο, ότι θα έπρεπε να είναι ταινία για την πόλη και ότι το Παρίσι θα έπρεπε να είναι ένας από τους χαρακτήρες της ταινίας.

Το δικό σας Παρίσι είναι πράγματι λιγότερο εχθρικό από το Παρίσι του Σουλεϊμάν;

Λοιπόν, ναι, έχω περισσότερα χρήματα, πηγαίνω σε μοντέρνα καφέ και ζεστά εστιατόρια. Εχω ένα διαμέρισμα όπου μπορώ να χαλαρώσω. Ο Σουλεϊμάν, από την άλλη πλευρά, δεν είναι ποτέ ήσυχος. Ακόμη και όταν κάνει ντους, πάντα κάποιος χτυπάει και του λέει να συντομεύει. Ακόμα και όταν κοιμάται, έχεις την αίσθηση ότι το επόμενο λεπτό θα χτυπήσει ήδη το ξυπνητήρι. Εντάξει, είναι θέμα μοντάζ, αλλά αυτό είναι, ποτέ δεν είναι ήρεμος.

Αλλαξε η πραγματική ζωή του Αμπού Σανγκαρέ μετά τη βράβευσή του στο Φεστιβάλ των Καννών;

Αλλαξε, αλλά όχι αμέσως. Η ταινία άλλαξε τη ζωή του με την έννοια ότι του έδωσε χρήματα ή του έδωσε λίγη φήμη στην αρχή, περισσότερη στη συνέχεια. Αλλά αυτό που πραγματικά αλλάζει τη ζωή σου είναι να έχεις χαρτιά. Και αυτό δεν συνέβη την επομένη των Καννών. Μας πήρε έξι μήνες αγώνα και κατάφερε να αποκτήσει την άδεια παραμονής του στη Γαλλία τον Ιανουάριο. Προς το παρόν εργάζεται σε ένα συνεργείο αυτοκινήτων, διότι όταν έφτασε στη Γαλλία πήγε στο γυμνάσιο και πήρε ένα πιστοποιητικό επαγγελματικής κατάρτισης στη μηχανική, οπότε και έλαβε άδεια παραμονής για να εργαστεί στο συνεργείο. Τώρα νομιμοποιήθηκε μέσω της εργασίας και του αρέσει πολύ. Αυτό δεν τον εμποδίζει να εξετάζει οποιεσδήποτε προσφορές που θα του γίνουν. Ξέρω ότι έχει ήδη συμφωνήσει να πρωταγωνιστήσει σε μια ταινία που θα γυριστεί τον Σεπτέμβριο.

Τι ήταν αυτό που σας έκανε να τον επιλέξετε;

Ηταν σε μια μικρή πόλη στη Βόρεια Γαλλία, την Αμιένη, όπου τον συναντήσαμε με τη διευθύντρια του κάστινγκ. Μας άρεσε και συμφωνήσαμε να τον φέρουμε στο Παρίσι. Περάσαμε όλη τη μέρα μαζί και κάναμε κάποιους μικρούς αυτοσχεδιασμούς, μιλήσαμε επίσης πολύ μαζί του για να τον γνωρίσουμε πραγματικά, γιατί είναι δύσκολο να γνωρίσεις κάποιον μέσα σε πέντε λεπτά. Κάναμε έναν αυτοσχεδιασμό με απλό θέμα: είχε λάβει απάντηση από τη νομαρχία. Η απάντηση από τη διοίκηση για χορήγηση άδειας παραμονής ήταν αρνητική, οπότε ήταν πολύ λυπημένος. Παίζει με έναν άλλο φίλο που τον πλησιάζει και του λέει πάμε να βγούμε έξω και εκείνος δεν έχει όρεξη να μιλήσει, δεν έχει όρεξη να αλληλεπιδράσει μαζί του. Ηταν η σιωπή του που με έπεισε. Υπήρχε μια κινηματογραφική δύναμη σε αυτή τη σιωπή. Νομίζω ότι ο Αμπού Σανγκαρέ έχει ένα μείγμα μεγάλης εσωτερικής έντασης. Είναι ένα πολύ αγχωμένο άτομο και ταυτόχρονα πολύ ευγενικό. Είναι αυτό το μείγμα μεταξύ της έντασης, που θα μπορούσε να γίνει θυμός ή επιθετικότητα, και της ευγένειας, που του δίνει αυτή την πολύ ιδιαίτερη ποιότητα.

Σκοπεύατε με την αινιγματική σκηνή του τέλους να συγκινήσετε και να κινητοποιήσετε το κοινό να δει το πρόβλημα των ανθρώπων χωρίς χαρτιά;

Οχι, δεν κάνω πράγματα για να συγκινήσω το κοινό, αλλιώς θα σας έπαιζα βιολιά. Και τότε όλοι θα έκλαιγαν. Για μένα, το τέλος μιας ταινίας είναι σαν την τελεία στο τέλος μιας πρότασης. Είναι το τέλος της γραμμής που τραβάς, είναι το λογικό τέλος, είναι το αναγκαίο τέλος, δεν είναι κάποιο συναίσθημα που προσθέτεις. Μιλάμε για ταινία με ανοιχτό τέλος, γιατί δεν λέμε αν θα υπάρξουν χαρτιά ή όχι. Για μένα όμως το πραγματικό τέλος της ταινίας είναι ότι ο Σουλεϊμάν λέει την αλήθεια. Αυτό σημαίνει ότι το πραγματικό αποτέλεσμα της δραματικής δράσης που συμβαίνει στην ταινία είναι ότι αυτό το άτομο, το οποίο είναι μπλοκαρισμένο από κάθε πλευρά της ζωής του, καταφέρνει να πει την αλήθεια και, στο τέλος, όταν καταφέρνει να πει έτσι δραματικά την αλήθεια του, έχουμε πετύχει το συναίσθημα που ψάχνουμε. Αλλά δεν είναι ένα τεχνητό συναίσθημα, δεν παίζουμε βιολιά και δεν χρησιμοποιούμε βρώμικους τρόπους για να κάνουμε τους ανθρώπους να κλάψουν. Είναι απλώς το απαραίτητο και αναντίρρητο αποκορύφωμα του ταξιδιού τού χαρακτήρα προς την αλήθεια του.

Δείχνετε ότι τον εκμεταλλεύονται οι συμπατριώτες του οικονομικά και πολιτικά επίσης.

Αυτό που λέει η ταινία είναι ότι όταν είσαι χωρίς χαρτιά, αναγκαστικά σε εκμεταλλεύονται οι πάντες. Με άλλα λόγια, αν είσαι χωρίς χαρτιά, για να δουλέψεις, πρέπει να πληρώσεις για να βρεις κάπου να ζήσεις. Πολλοί άλλοι οδηγοί διανομών που έχω συναντήσει, όταν θέλουν κατάλυμα, πρέπει να πληρώσουν και αυτοί κάποιον επειδή δεν μπορούν να έχουν πρόσβαση σε κοινωνική στέγαση, για παράδειγμα. Και αν θέλεις να αιτηθείς άσυλο, πρέπει να πεις μια ιστορία για την οποία κάποιον πληρώνεις. Τίποτα δεν είναι δωρεάν. Και μερικές φορές αυτό σε σοκάρει λίγο, γιατί έχεις την ιδέα ότι οι Αφρικανοί είναι πολύ υποστηρικτικοί μεταξύ τους. Αλλά αυτή δεν είναι μια ταινία για τους Αφρικανούς. Είναι μια ταινία για την κατάσταση του να είσαι χωρίς χαρτιά και να πρέπει να επιβιώσεις έτσι, εκεί όπου ισχύει ουσιαστικά ο νόμος της ζούγκλας. Ουσιαστικά είναι ένας κόσμος όπου ο καθένας εκμεταλλεύεται κάποιον από κάτω του, συμπεριλαμβανομένων των φτωχών ανθρώπων που θα εκμεταλλευτούν κάποιον φτωχότερο. Νομίζω ότι είναι σημαντικό να βγάλουμε αυτούς τους χαρακτήρες μεταναστών από αυτή την κατάσταση θυματοποίησης, στην οποία λέμε στον κόσμο ότι ο μετανάστης είναι τέλειος από κάθε άποψη και όλοι είναι καλοί και το κράτος είναι το κακό. Ας ξεφύγουμε από αυτόν τον μανιχαϊσμό, γιατί δεν νομίζω ότι αυτές οι αναπαραστάσεις κάνουν καλό στην αλήθεια. Στην πραγματικότητα, είναι εγκλωβισμένες σε έναν στρατευμένο λόγο που δεν μπορεί να προκαλέσει έντονα συναισθήματα, γιατί ξέρουμε ήδη εκ των προτέρων τι πρέπει να σκεφτούμε.

Μιλάει η πλευρά του εαυτού σας ως σκηνοθέτη ντοκιμαντέρ;

Είναι αλήθεια ότι ξεκίνησα στον κινηματογράφο ως σκηνοθέτης ντοκιμαντέρ και είμαι πολύ προσκολλημένος στο ciné verité και στο να βλέπω τα πράγματα όπως είναι. Αλλά είναι επίσης ένας πιο βαθύς προβληματισμός σχετικά με το πώς να αφηγηθώ την ιστορία αυτών των κόσμων. Ο στρατευμένος λόγος δεν βοηθάει στη δημιουργία ισχυρών χαρακτήρων. Και νομίζω ότι είναι σημαντικό, ακόμη και πολιτικά, να υπάρχουν ισχυρές αναπαραστάσεις μυθοπλασίας. Και για να είναι ισχυρές, πρέπει να είναι πολύπλοκες.

Τι σας έμαθε η ολοκλήρωση της ταινίας;

Εμαθα πολλά κατά τη διάρκεια του γυρίσματος της ταινίας, αλλά έμαθα περισσότερα στην προκαταρκτική φάση, όταν ερευνούσα την εργασία των διανομέων. Με κατέπληξε το γεγονός ότι η πλειονότητα των διανομέων στο Παρίσι είναι χωρίς χαρτιά. Λέγεται ότι μεταξύ 50% και 80% των διανομέων στο Παρίσι δεν έχουν χαρτιά. Και αν θέλεις να εργαστείς πρέπει να νοικιάσεις τον λογαριασμό κάποιου άλλου και να ανακαλύψεις όλο τον κόσμο της υπενοικίασης. Μου αρέσει όταν μια ταινία με μεταφέρει σε έναν κόσμο που δεν γνωρίζω. Είναι λίγο σαν να γυρίζω ένα ντοκιμαντέρ. Στην πραγματικότητα, μου αρέσει όταν μου δίνεται η ευκαιρία να κάνω κάτι σχεδόν ανθρωπολογικό, να κατανοήσω ένα περιβάλλον, πώς λειτουργεί, τις σχέσεις εξουσίας μεταξύ των ανθρώπων, πώς οι άνθρωποι μιλούν μεταξύ τους, πώς οι άνθρωποι σχετίζονται με το χρήμα, με την εξουσία. Και μετά, η μεγάλη ανακάλυψη είναι ότι μπορείς να κάνεις μια ταινία χωρίς αστέρια. Με έναν αφρικανό ερασιτέχνη. Από την αρχή μού είπαν ότι ποτέ δεν λειτουργεί μια θλιβερή ιστορία γύρω από έναν αφρικανό χαρακτήρα. Κι όμως, η ταινία σημείωσε μεγάλη επιτυχία στα ταμεία της Γαλλίας. 60.000 εισιτήρια και συνεχίζει να κόβει. Απόδειξη ότι είναι δυνατόν να κάνεις ταινίες δημιουργών (cinéma d’ auteur) με απήχηση στο ευρύ κοινό. Είμαι ικανοποιημένος που η πιο επιτυχημένη ταινία μου είναι και η πιο ριζοσπαστική. Χωρίς παραχωρήσεις. Νομίζω ότι η ταινία επηρεάστηκε επίσης από το πολιτικό πλαίσιο. Το πολιτικό πλαίσιο είναι τόσο αηδιαστικό, που οι άνθρωποι χαίρονται που με αυτή την ταινία επανασυνδέονται με ένα είδος ανθρώπινης αλήθειας.