Ο σύγχρονος έφηβος «είναι αυτό που ποστάρει»

Η δουλειά της εικόνας είναι να «βλέπεται». Ο άλλος που κοιτάζει μπορεί να είναι πράγματι κάποιος άλλος ή μπορεί να είναι το ίδιο το υποκείμενο που βλέπει τη δική του εικόνα. Σκεφτείτε όμως όταν κάποιος βλέπει τη δική του εικόνα αυτό συντελείται στη βάση ενός λεπτού διχασμού. Είναι το υποκείμενο που κοιτάει κάποιον άλλον (π.χ. στον καθρέφτη), ο οποίος άλλος που βρίσκεται εκεί, απέναντι, ταυτίζεται σε έναν δεύτερο χρόνο με το υποκείμενο που κοιτάζει ώστε να πούμε «Εκεί, φαίνομαι εγώ». Τι θριαμβευτική στιγμή! Ομως, το βλέμμα ή η σκέψη του ότι «θα με δουν» ή με «βλέπουν», πάντα προκαλεί μία, έστω και αδιόρατη, αίσθηση ντροπής. Οποιοδήποτε βλέμμα επάνω μου μεταφέρει απροσδιόριστα μία αίσθηση προσδοκίας του άλλου, ότι ο άλλος κάτι θέλει από μένα, κάτι περιμένει ακόμα και όταν δεν είναι παρών (π.χ. Αν με έβλεπε τώρα η μητέρα μου, ο Θεός βλέπει, το κακό το μάτι κ.ά.). Ας χρησιμοποιήσουμε το γεγονός ότι η λέξη «Εικόνα» είναι ομμόριζη με το ρήμα «Εικάζω». Κατ’ επέκταση κάθε εικόνα φέρει μαζί της και ένα ερώτημα. Για παράδειγμα λέμε «μια εικόνα ισοδυναμεί με χίλιες λέξεις». Το κείμενο όμως αυτό που τη συνοδεύει είναι βουτηγμένο στην ενδεχομενικότητα καθώς καλείται να το γράψει ο καθένας ξεχωριστά.

Η εφηβεία αποτελεί μια δεύτερη περίοδο αποχωρισμού-εξατομίκευσης κατά την οποία ο έφηβος αποφοιτά από το βλέμμα των γονιών του στην απόπειρα δόμησης μιας ταυτότητας. Ιδιαίτερα για έναν έφηβο, είναι ζωτικής σημασίας να θεωρείται ελκυστικός από τους άλλους και να «βλέπεται» με αγάπη και ενδιαφέρον. Ετσι, θέτει επανειλημμένως την εικόνα του στη διάθεση του άλλου προκείμενου να λάβει ανατροφοδότηση, να τροποποιήσει, εάν χρειάζεται, την εικόνα αυτή και να τη θέσει εκ νέου στη διάθεση των άλλων. Η διαθέσιμη πολιτισμική εμπειρία θα προσδώσει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τα διαθέσιμα μέσα στην απόπειρα δόμησης της ταυτότητας κατά την εφηβεία. Στον σύγχρονο κόσμο, το Διαδίκτυο και ειδικά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν έναν βασικό χώρο συνάντησης των εφήβων. Πρόκειται για έναν χώρο που διαφεύγει από τον έλεγχο των ενηλίκων. Πέρα από το γεγονός ότι τα ηλεκτρονικά μέσα είναι δύσκολο να ελεγχθούν πλήρως από τους γονείς, ας συνυπολογίσουμε ότι ακόμα και σήμερα πολλοί γονείς εφήβων δεν διαθέτουν ή δεν γνωρίζουν να χρησιμοποιούν επαρκώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Κατά συνέπεια, παρά την προσβασιμότητα και τη δημοσιότητα που αυτά προσφέρουν, μπορούν να λειτουργήσουν ως ιδιωτικός χώρος για κάθε έφηβο ξεχωριστά. Μακριά από το βλέμμα τον γονιών. Μπορούμε να μιλήσουμε για μια παράφραση του γνωστού «σκέφτομαι άρα υπάρχω» του Καρτέσιου σε «ποστάρω άρα υπάρχω». Το Διαδίκτυο δίνει τη δυνατότητα της υπερέκθεσης στο βλέμμα πολλών άλλων συγχρόνως. Το να γίνομαι ορατός δεν σημαίνει απλά ότι με βλέπουν αλλά και ότι επιλέγουν να με δουν. Ο σύγχρονος έφηβος «Είναι αυτό που ποστάρει». Παράλληλα, μια εικόνα δεν είναι ποτέ απλώς ένα σύνολο οπτικών ερεθισμάτων αλλά ένα μήνυμα που απευθύνεται σε κάποιον.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης θα εξαφανίζονταν σε μια στιγμή αν έχαναν το στοιχείο της διάδρασης, δηλαδή της δυνατότητας των χρηστών να αλληλεπιδρούν μεταξύ τους με καρδούλες, likes και σχόλια. Στην καλύτερη περίπτωση θα υποβαθμίζονταν στο επίπεδο της τηλεόρασης, η οποία εκπέμπει ένα μήνυμα προς μία μόνο κατεύθυνση. Δηλαδή, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή γενικότερα στο Διαδίκτυο εκτίθεμαι όχι μόνο για να με δουν αλλά κυρίως για να καταλάβω πώς με βλέπουν και τελικά για να καταλάβω ποιος είμαι.

Ο Γεράσιμος Μακρής είναι ειδικευόμενος ψυχίατρος Παιδιού
και Εφήβου, διδάσκων Αναπτυξιακή Ψυχολογία στο Οικονομικό
Πανεπιστήμιο Αθηνών