Τι συμβαίνει στο Κουρδικό;

Η δήλωση του έγκλειστου ιστορικού ηγέτη του ΡΚΚ Αμπντουλάχ Οτζαλάν της 27ης Φεβρουαρίου 2025 επανέφερε το Κουρδικό στο προσκήνιο. Ζητώντας από την οργάνωση που ο ίδιος ίδρυσε να καταθέσει τα όπλα και να αυτοδιαλυθεί, ο Οτζαλάν συνέδραμε σε μια διαπραγμάτευση που έχει ενταθεί τις τελευταίες εβδομάδες. Παραμένει ασαφές πάντως το αν η έκκληση αυτή περιλαμβάνει και τις δυνάμεις του ΡΚΚ στη Συρία, το Ιράκ και αλλού, δεδομένου ότι η στρατιωτική παρουσία του ΡΚΚ στην Τουρκία είναι εδώ και χρόνια ελαχιστοποιημένη λόγω της αναβαθμίσεως των τουρκικών στρατιωτικών δυνατοτήτων – και με τη χρήση μη επανδρωμένων αεροσκαφών -, ενώ οι δυνάμεις του ΡΚΚ εκτός Τουρκίας συχνά επιχειρούν υπό άλλες ονομασίες.

Πού διαφέρει η τελευταία διαπραγμάτευση από τις προηγούμενες; Επί δεκαετίες το τουρκικό κράτος αρνήθηκε την ύπαρξη του Κουρδικού και αργότερα προσπάθησε να το ορίσει όχι ως πολιτικό και ταυτοτικό πρόβλημα, αλλά ως πρόβλημα οικονομικής και κοινωνικής καθυστερήσεως. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1990 έγινε σαφές ότι Κουρδικό ήταν βαρόμετρο της καταστάσεως των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας στην Τουρκία. Οι μεταρρυθμίσεις που ξεκίνησαν με την κυβέρνηση συνεργασίας υπό τον Μπουλέντ Ετζεβίτ και συνεχίσθηκαν υπό τις πρώτες κυβερνήσεις του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν βελτίωσαν την κατάσταση των δικαιωμάτων της κουρδικής μειονότητος χωρίς να λύσουν όλα τα προβλήματα. Η διαδικασία επιλύσεως του Κουρδικού διακόπηκε απότομα το καλοκαίρι του 2015, όταν το Κόμμα Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως συνέπηξε συνασπισμό με το ακροδεξιό Κόμμα Εθνικιστικής Δράσεως. Για αυτόν τον λόγο είναι εντυπωσιακός και ο πρωταγωνιστικός ρόλος που έχει αναλάβει ο πρόεδρος του ΜΗΡ Ντεβλέτ Μπαχτσελί στη νέα διαπραγμάτευση.

Κατά τα φαινόμενα, η εν λόγω διαδικασία αποσυνδέει την επίλυση του Κουρδικού από την πορεία εκδημοκρατισμού της Τουρκίας και αντιθέτως τη συναρτά με την εμπέδωση των αυταρχικών χαρακτηριστικών, τα οποία χαρακτηρίζουν την τουρκική πολιτεία κατά τα τελευταία έτη. Η φημολογουμένη συμφωνία αναφέρεται στην απόλυση ή κατ’ οίκον περιορισμό του Αμπντουλάχ Οτζαλάν και την αναθεώρηση του Συντάγματος προς δύο κατευθύνσεις: η μία θα ικανοποιεί κάποια από τα πάγια κουρδικά αιτήματα όσον αφορά την αφαίρεση ή απάλυνση των εθνοτικών αναφορών της τουρκικής ταυτότητος και τη διδασκαλία της κουρδικής γλώσσας. Η άλλη κατεύθυνση, ωστόσο, θα είναι η ενίσχυση των θρησκευτικών αναφορών της τουρκικής ταυτότητος, αλλά και η άρση όποιων θεσμικών εμποδίων υφίστανται για την ανάδειξη του προέδρου Ερντογάν σε οιονεί ισόβιο πρόεδρο της χώρας.

Είναι έτοιμο το φιλοκουρδικό πολιτικό κίνημα της Τουρκίας να εγκαταλείψει τον αγώνα για τον εκδημοκρατισμό της χώρας και να προσχωρήσει στον φιλοκυβερνητικό συνασπισμό; Η περί τον Οτζαλάν ομάδα φαίνεται διατεθειμένη να προβεί σε αυτό το βήμα, κινούμενη είτε από προσωπικά κίνητρα είτε από τη διαπίστωση ότι ο εκδημοκρατισμός της Τουρκίας είναι μάταια υπόθεση. Δεν είναι όμως καθόλου βέβαιο ότι η ομάδα περί τον έτερο έγκλειστο κούρδο ηγέτη Σελαχατίν Ντεμίρτας συμφωνεί με μια τέτοια κίνηση. Η θέση που θα λάβει ο πλέον επιδραστικός κούρδος πολιτικός ηγέτης των τελευταίων ετών θα είναι καθοριστική για τις εξελίξεις.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και επικεφαλής του Προγράμματος Τουρκίας του ΕΛΙΑΜΕΠ