Λογομαχίες που γίνονται πολιτική

Σε καιρούς όχι πολύ μακρινούς οι λογομαχίες στη χώρα μας ήταν από τα πιο δημοφιλή αθλήματα. Ηταν πολλοί εκείνοι που ήξεραν πώς να εκτοξεύουν βέλη από το στόμα τους ή πώς να μετατρέπουν το στόμα τους σε ασπίδα. Σήμερα είναι φανερό πως το άθλημα αυτό ξεχάστηκε, αφού τόσο συχνά οι άνθρωποι παραμερίζουν τα λόγια τους για να δώσουν στα χέρια τους τον πρώτο λόγο. Συμπλοκές και ξυλοδαρμοί ξεσπούν με το παραμικρό. Δεν είναι λίγοι οι μεγαλύτεροι σε ηλικία που αιφνιδιάζονται από την τεταμένη ατμόσφαιρα που τους τυλίγει μόλις βγουν απ’ το σπίτι τους. Οσο για τους νεότερους, εγκλιματίζονται από νωρίς στην κατάσταση. Μερικοί βιαιοπραγούν με την πρώτη ευκαιρία. Αλλοι ετοιμάζονται να αποκρούσουν επιθέσεις. Αλλοι προπονούνται για κάθε ενδεχόμενο. Στους περισσότερους πάντως η γλώσσα τους, η μιλιά τους, έχει πάρει τα χαρακτηριστικά της σφιγμένης γροθιάς.

Το σύμπτωμα είναι γενικότερο και έχει αφήσει τα σημάδια του σε κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής. Παρατηρεί κανείς το πόσο εύκολα αρπάζονται μεταξύ τους οι άνθρωποι και πόσο δύσκολο είναι να τους ξεμπλέξει ένας τρίτος. Σπανίως γίνεται πιστευτό ότι μπορεί κάποιος να διαθέσει χρόνο για να αποσοβήσει έναν καβγά, να αποτρέψει ένα μαλλιοτράβηγμα, να πείσει δυο αψίθυμους να κάνουν ο καθένας ένα βήμα πίσω και να ξανασκεφτούν τι τους χωρίζει. Υπήρξε μια εποχή που ο λόγος των μεσολαβητών είχε πολλές πιθανότητες να μην πέσει στο κενό. Μέσα στα λεωφορεία η παρέμβαση ενός επιβάτη μπορούσε να κατασβέσει έναν επεισοδιακό διαπληκτισμό ανάμεσα σε άλλους επιβάτες, πυροδοτημένο από τον συνωστισμό και την κούραση. Σε μια συνεστίαση η ευέλικτη γλώσσα μιας έξυπνης γυναίκας μπορούσε να λύσει την ξαφνική «παρεξήγηση» μεταξύ ανδρών, ικανών να τα τινάξουν όλα στον αέρα προκειμένου η άποψή τους για τα πολιτικά πράγματα – μαζί με το εγώ τους – να αποσπάσει τον θρίαμβο από την ομήγυρη.

Σε κάθε περίπτωση, στην ελληνική συναναστροφή λειτουργούσαν ορισμένες δικλίδες ασφαλείας. Οχι ότι η γλώσσα των οξύθυμων δεν γινόταν συχνά τραχιά και απότομη ούτε ότι οι αντιπαραθέσεις δεν είχαν κεντριά που πλήγωναν. Ωστόσο, οι βαριές και προσβλητικές εκφράσεις συναντούσαν εμπόδια που ήταν εκ των προτέρων γνωστά. Στο καφενείο ίσχυε ένας κανόνας άρρητος αλλά ενεργός: αν πεις μια κουβέντα πολύ μειωτική για κάποιον, θα ξέρεις πως η κουβέντα σου θα ζυγιστεί απ’ όλους τους παρισταμένους, τους οποίους θα ξαναβρείς την επόμενη ημέρα στον ίδιο χώρο, στο ίδιο στέκι, εκεί όπου ό,τι ξεστομίζεται υποβάλλεται υποχρεωτικά στη βάσανο των σχολίων. Οσο λειτουργεί ο αλληλοέλεγχος οι παραφορές συγκρατούνται.

Είναι αυτό που στις μέρες μας απουσιάζει. Διαπιστώνουμε πως στο όνομα των «ελεύθερων επιλογών» του το σύγχρονο άτομο αποτραβιέται από τα υπόλοιπα ώστε να έχει την ευχέρεια να εκσφενδονίζει μια γνώμη, έναν χαρακτηρισμό, χωρίς να συναντά την αντίσταση μιας αντίθετης γνώμης. Αλλά την ίδια στιγμή με τη στάση του αυτή μειώνεται και η ικανότητά του να πλησιάσει πρόσωπα που του φαίνονται πιο ενδιαφέροντα ή ελκυστικά. Εχοντας συνηθίσει να κρατάς αποστάσεις, είναι αδύνατο να διηγηθείς με ζέση, να αστειευτείς δίχως επιφυλάξεις, να αγγίξεις με τα λόγια σου τις χορδές μιας ξένης καρδιάς. Ετσι, η επιθετικότητα στη γλώσσα έρχεται σαν μια κραυγή αποτυχίας. Κόβοντας τις γέφυρες με τους άλλους, οι εθισμένοι στην κακολογία περιορίζονται σε έναν στείρο μονόλογο, πράγμα που τους κάνει να φρενιάζουν ακόμα περισσότερο. Το να βάλλει κανείς συνεχώς εναντίον κάποιων, και μάλιστα απόντων, είναι μια μορφή τρέλας.

Οι παλαιότερες γενιές το είχαν αντιληφθεί αυτό πολύ καλύτερα. Από τις συχνές επαφές μεταξύ τους τα άτομα καταλάβαιναν πως η ανάγκη της συνομιλίας πήγαζε από την ανάγκη της σύνδεσης με τους ομοίους τους. Χωρίς διασύνδεση όλοι κινδύνευαν από το Απρόβλεπτο, αυτό τους έλεγε το ένστικτό τους. Και αν διαφωνούσαν, έπρεπε να ξέρουν για ποιο πράγμα διαφωνούν και ως πού το σκοινί μπορεί να τεντωθεί. Κανονικά λοιπόν με τη συνομιλία το ιδιωτικό πάθος ασκείται στο να υποχωρεί μπροστά στο κοινό συμφέρον, πράγμα καθόλου εύκολο βέβαια. Η Ιστορία μάς δείχνει πως το κοινωνικό ένστικτο δεν είναι από τα ισχυρότερα.

Αυτός είναι ο λόγος που στην ελληνική αρχαιότητα δόθηκε τόση έμφαση στη ρητορική τέχνη. Οποια μέσα και αν χρησιμοποιούσαν οι ρήτορες – συλλογισμοί, υποθέσεις, παραδείγματα –, υπήκουαν στην ανάγκη να επιτευχθεί ένας σκοπός τον οποίον όλοι συμμερίζονταν. Είτε η πόλη θα κήρυττε τον πόλεμο κατά των εχθρών της είτε θα προέκρινε την ειρήνη. Οσο και να απέκλιναν τα επιχειρήματα υπέρ της μιας ή της άλλης κατεύθυνσης, η βάση τους ήταν κοινή. Είναι γεγονός ότι στις ιστορικές περιόδους που ακολούθησαν ο κανόνας αυτός έχανε διαρκώς την ισχύ του. Καθώς η τέχνη του λόγου υποχωρούσε τόσο οι ιδιώτες όσο και οι δημόσιοι άνδρες παραδίδονταν όλο και συχνότερα στα ξεσπάσματά τους. Παρ’ όλα αυτά, η ρητορική παράδοση στην Ελλάδα κρατούσε κάποια ερείσματα στους πιο υπεύθυνους και οξυδερκείς πολιτικούς. Ας φέρουμε μόνο στον νου μας το ύφος και το περιεχόμενο της αντιπαράθεσης στο κοινοβούλιο του Ελευθέριου Βενιζέλου και του Αλέξανδρου Παπαναστασίου. Ανάλογη ήταν σε αρκετές περιπτώσεις και η χρήση του λόγου από τον Γεώργιο Παπανδρέου, οι ειρωνικές αποστροφές του οποίου αποσκοπούσαν περισσότερο στο να οξύνουν το αισθητήριο των οπαδών του παρά να καταρρακώσουν τους αντιπάλους του, σε τέτοιο βαθμό που να μοιάζουν με σκιάχτρα γελοία ή ποταπά. Ο ανοικτός εξευτελισμός του αντιπάλου συχνά ανάβει τα αίματα του πλήθους σε σημείο που το πλήθος, μεθυσμένο από την εντύπωση πως το καλούν να γίνει τιμωρός, καταλήγει να εκτονώνει το μένος του όπου βρει. Συνήθως το αποτέλεσμα ενός τέτοιου είδους μαζικού παροξυσμού είναι η ισοπέδωση. Είναι η άγρια – και παροδική – χαρά των αφανών να αποκαθηλώσουν, εκτός από τους εξέχοντες γενικά, ακόμα και αυτή την έννοια της ηγεσίας. Οταν τα πλήθη δικάζουν, δεν αθωώνουν κανέναν.

Ποιος  πολιτικός σήμερα αντιλαμβάνεται ότι τα πράγματα μπορούν να πάρουν γρήγορα μια τέτοια τροπή; Ποιος γνωρίζει τη διαφορά ανάμεσα στο να αγορεύει για να δείξει τα σφάλματα των αντιπάλων του και στο να αγορεύει για να τους διασύρει; Κάθε χλευασμός, κάθε επίθετο γεμάτο χολή, έχει ένα βάρος διαφορετικό σε μια ιδιωτική και σε μια δημόσια αντιδικία. Μια λέξη δηλητηριασμένη δεν αποσύρεται εύκολα από τον δημόσιο χώρο. Μένει εκεί και σπιρουνίζει για καιρό την κρυφή μοχθηρία των ανωνύμων που τελικά ξεθαρρεύει και γίνεται ολοφάνερη. Οπως συμβαίνει συχνά στο Διαδίκτυο. Ιδού ο λόγος που πρέπει να βρει μια θέση στην εκπαίδευση η ρητορική – και δεν εννοούμε βέβαια τη θεατρινίστικη εξάσκηση στα debates. Αν δεν μάθουν οι νεότεροι να στηρίζουν τη γνώμη τους και να πείθουν, θα φθάσουν, πέρα από το να πετροβολούν τους άλλους, να πετροβολούν και την ίδια τη γλώσσα. Επ’ αυτού η προειδοποίηση του Αισχύλου παραμένει επίκαιρη: η βία είναι πάντα βουβή.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας του ΕΚΠΑ