Mανιφέστο{CR} υπέρ {LF}των «Αλλων»

Μια πολύ σημαντική επανέκδοση, στην ίδια υποδειγματική μετάφραση του Φώτη Τερζάκη, του κλασικού έργου του Εντουαρντ Γουάιντι Σάιντ (1935-2003), αυτού του μεγάλου διανοουμένου, πολιτικού ακτιβιστή, κριτικού λογοτεχνίας και καθηγητή Ανθρωπιστικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια. Ο «Οριενταλισμός» εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1978 και άλλαξε κυριολεκτικά τα δεδομένα της συζήτησης για τη σχέση Δύσης και Ανατολής. Δεν θα ήταν υπερβολή να ειπωθεί πως ο διάλογος για αυτή τη σχέση χωρίζεται σε αυτόν του προ του έργου «Οριενταλισμός» και σε αυτόν του μετά. Στα καθ’ ημάς αυτή η νέα έκδοση, μετά την πρώτη από τη Νεφέλη (1996), έρχεται στην πιο κατάλληλη περίοδο για να δώσει επιχειρήματα κατά του διχαστικού και ρατσιστικού λόγου του αμερικανού προέδρου, ο οποίος ζητά την εξορία ενός ολόκληρου λαού από τον τόπο κατοικίας και την πατρίδα του.

Εχουμε εδώ ένα μανιφέστο κατά μιας οντολογικής και επιστημολογικής διάκρισης μεταξύ Ανατολής και Δύσης, όπως αυτή κυριάρχησε σε θεωρίες, έπη, μυθιστορήματα, κοινωνικές περιγραφές, ταξιδιωτικές εντυπώσεις από ποιητές, μυθιστοριογράφους, φιλοσόφους, πολιτικούς στοχαστές, οικονομολόγους αλλά και αποικιακούς διοικητές. Ο Οριενταλισμός, κατά τον Σάιντ, δεν είναι ένας «αθώος» λόγος για την Ανατολή. Δεν είναι όμως και ένα άθροισμα κοινοτοπιών για αυτήν, το οποίο μπορούμε να αλλάξουμε, όπως αλλάζουμε τα πουκάμισά μας. Είναι «ένας δυτικός τρόπος για την κυριάρχηση, την ανασυγκρότηση και την άσκηση εξουσίας επί της Ανατολής» (σ. 13). Βεβαίως εδώ υπήρξε μια εύλογη ένσταση. Αν ο Οριενταλισμός είναι ένας «δυτικός τρόπος» να δει κανείς την Ανατολή, μήπως ο ίδιος ο Σάιντ κάνει το ανάποδο; Βλέπει τη Δύση με τη ματιά ενός αδικημένου Ανατολικού; Αν και εύλογες οι ενστάσεις για κάποιες κριτικές που ασκεί ο Σάιντ, αυτές δεν λαμβάνουν υπόψη πως ο «δυτικισμός» δεν ασκεί εξουσία στη Δύση, όπως ο Οριενταλισμός στην Ανατολή. Αυτές οι κριτικές είχαν δίκιο ως προς το ότι αν η Ανατολή δεν είναι ένα εμμενές γεγονός της φύσης, όπως σωστά υποστήριξε ο Σάιντ, τότε και η Δύση δεν μπορεί και δεν πρέπει να γίνεται αποδεκτή και αντιληπτή ως ένα τέτοιο γεγονός.

Ας μη μείνουμε όμως σ’ αυτή την ένσταση. Ας πάμε στο βάθος της θέσης του Σάιντ για τον Οριενταλισμό. Γι’ αυτόν, αυτός δεν είναι μια ευρωπαϊκή αεροφαντασία σχετικά με την Ανατολή, αλλά μια ενότητα θεωρίας και πρακτικής, πάνω στην οποία έχουν επενδυθεί πολλές ελπίδες για την επικυριαρχία της Δύσης επί της Ανατολής. Ο Οριενταλισμός ως κορυφαίο πολιτισμικό και πολιτικό γεγονός, όπως τον κατηγορεί ο μαροκινός διανοούμενος και ιστορικός Αμπντουλάχ Λαρουί και παραθέτει ο Σάιντ, ανάγει την ιστορία από μια σύνθετη τάξη γεγονότων, εξουσιών και νοημάτων στην κουλτούρα, αυτή με τη σειρά της την εξισώνει με την ιδεολογία και τέλος συρρικνώνει και την ιδεολογία σε θεολογία. Ετσι ο πολυσύνθετος κόσμος της Ανατολής και του Ισλάμ δεν αφορά την ιστορία συγκεκριμένων ανθρώπων, αλλά ανάγεται σε τέσσερα δόγματα. Το πρώτο είναι η πίστη στην απόλυτη και συστηματική διαφορά ανάμεσα στη Δύση, η οποία είναι ορθολογική, ανεπτυγμένη, ανθρωπιστική και ανώτερη, και την Ανατολή, η οποία είναι αποκλίνουσα, υπανάπτυκτη, κατώτερη. Το δεύτερο δόγμα είναι η πίστη σε μια κοσμοθεώρηση που στηρίζεται σε αυθαίρετες δυτικές «αφαιρέσεις» γύρω από την Ανατολή και όχι σε άμεσες μαρτυρίες από τους ίδιους τους «Ανατολίτες». Το τρίτο ουσιοκρατικό δόγμα θεωρεί την Ανατολή ως μια αιώνια, ομοιόμορφη και ανίκανη να ορίσει τον εαυτό της «ουσία» και το τέταρτο δόγμα θεωρεί πως η Ανατολή είναι στο βάθος κάτι που είτε πρέπει να το φοβόμαστε (η Κίτρινη Απειλή, το Ισλάμ, οι ορδές των Μογγόλων, ο δεσποτισμός) είτε να το ελέγχουμε (ιμπεριαλισμός και αποικιοκρατία).

Ο βρετανικός και ο γαλλικός Οριενταλισμός

Ο Σάιντ μέχρι τον 19ο αιώνα διακρίνει δύο μεγάλες ομάδες Οριενταλισμού, τη βρετανική και τη γαλλική, και εντός τους πολλά επιμέρους είδη, όπως αυτός της φαντασιακής γεωγραφίας και των οριενταλιστικών αναπαραστάσεων μετά το 1312 και την απόφαση της Εκκλησιαστικής Συνόδου της Βιέννης για την ίδρυση ανατολικών εδρών, ο μετά το 1500 Οριενταλισμός του φόβου από το Ισλάμ, ο φιλολογικός και λογοτεχνικός Οριενταλισμός από τον 18ο αιώνα και μετά, αυτός των Ναπολεόντειων Πολέμων για την κατάκτηση της Αιγύπτου, αυτός των αποικιακών πολιτικών μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου η Αφρική και η Εγγύς και Απω Ανατολή δεν ήταν πλέον τόσο αντικείμενο πνευματικής σπουδής για τη Δύση όσο το προνομιακό πεδίο δράσης της, έως τον σύγχρονο αμερικανικό Οριενταλισμό, για τον οποίο σε πρώτο πλάνο τίθεται ο αραβικός και ισλαμικός κίνδυνος. Τμήμα αυτού του σύγχρονου Οριενταλισμού είναι και το δήθεν δημοκρατικό Ισραήλ που με τη Νομοθεσία Εκτάκτου Ανάγκης, πολύ πριν από τις διαδοχικές Ιντιφάντα, ασκούσε πολιτικές αποκλεισμού των Αράβων της Δυτικής Οχθης και στη Γάζα. Ακόμη και ο «σεξουαλικός Οριενταλισμός» «του αχόρταγου και λάγνου» Αραβα και των γυναικών του μπαίνει σ’ αυτόν τον κατάλογο.

Από τα επικριτικά βέλη του Σάιντ πληγώνονται όχι μόνο κλασικοί ετερόκλητοι οριενταλιστές όπως ο Σατομπριάν, ο Λαμαρτίνος, ο Σέλινγκ, ο Χέρντερ, ο Ουγκώ, ο Νερβάλ, ο Φλομπέρ, ο Κίπλινγκ, ο Κόνραντ, αλλά και ο Μαρξ, ο Ερνστ Ρενάν, ο Εντουαρντ Γουίλιαμ Λέιν, ο Ρίτσαρντ Μπάρτον, ο Λουί Μασινιόν, ο Λόρενς της Αραβίας, μέχρι και σύγχρονοί του όπως ο Μπέρναρντ Λιούις, ο Gustav von Grunebaum και πολλοί άλλοι καθηγητές σε αμερικανικά πανεπιστήμια, καθώς και συλλογικές εκδόσεις, όπως η δίτομη «Ιστορία του Ισλάμ» (1970) του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ. Σίγουρα εκπλήσσει η κατάταξη στους οριενταλιστές στοχαστών όπως ο Λέιν και ο Μασινιόν, οι οποίοι στάθηκαν ακούραστοι υπερασπιστές του μουσουλμανικού πολιτισμού. Τα πυρά του όμως δεν αφορούν τα στερεότυπα και τις κοινοτοπίες που έχουν γραφτεί για την Ανατολή και το Ισλάμ, τα οποία απέφυγαν αυτοί οι δύο, αλλά αυτόν καθαυτόν τον διαχωρισμό «Δύση – Ανατολή». Κοινός παρονομαστής όλων αυτών των ετερόκλητων οριενταλιστών και οριενταλισμών είναι η αποδοχή – άλλοτε υπόρρητα (λανθάνων Οριενταλισμός) και άλλοτε ρητά (έκδηλος Οριενταλισμός) – της άποψης πως η θρησκεία, η γεωγραφία και η φυλή αρκούν για να κατατάξουν κάποιους πολιτισμούς στους ανώτερους και κάποιους άλλους στους κατώτερους. Στόχος της κριτικής του είναι η ιδέα πως «υπάρχουν γεωγραφικοί τόποι με αυτόχθονες ριζικά “διαφορετικούς” κατοίκους οι οποίοι μπορούν να προσδιοριστούν με βάση κάποια θρησκεία, κουλτούρα ή φυλετική ουσία κατάλληλη γι’ αυτόν τον γεωγραφικό τόπο» (σ. 341). Ή, με άλλα λόγια, «από τη μια υπάρχουν οι Δυτικοί, από την άλλη οι Αραβοανατολίτες· οι πρώτοι είναι (όχι κατά ειδική σειρά) ορθολογικοί, ειρηνιστές, φιλελεύθεροι, λογικοί, ικανοί να έχουν αληθινές αξίες, χωρίς φυσική καχυποψία· οι τελευταίοι δεν είναι τίποτα απ’ αυτά τα πράγματα» (σ. 61-62). Οριενταλισμός είναι ακριβώς αυτοί οι διαχωρισμοί.

Για όλους όμως τους Οριενταλισμούς ο Ανατολίτης είναι ανίκανος από μόνος του να εκτιμήσει ή να καταλάβει τον εαυτό του, ανίκανος να υπερασπιστεί την κουλτούρα του, ανίκανος να εκσυγχρονιστεί. Για όλα αυτά χρειάζεται τη βοήθεια του οριενταλιστή και της ισχύος της Δύσης και των οργανισμών της. Ο Οριενταλισμός βλέπει τον Ανατολίτη όχι ως έναν σύγχρονο άνθρωπο αλλά ως Σημίτη και τη σημιτική του γλώσσα ως κάτι εντελώς διαφορετικό από την ινδοευρωπαϊκή. Δεν ήταν όλοι οι οριενταλιστές αντισημίτες, φυσικά. Ηταν όμως για τον Οριενταλισμό Σημίτες όλοι οι Αραβες Ανατολικοί, με πιο επικίνδυνους τους μουσουλμάνους, τους οποίους πολλοί εξ αυτών αποκαλούσαν «μωαμεθανούς» με μειωτική διάθεση. Κατά τον Σάιντ, «ο οριενταλιστής του Ισλάμ εξέφραζε τις ιδέες του γύρω από το Ισλάμ κατά τρόπο ώστε να τονίζεται η αντίσταση του τελευταίου στην αλλαγή, στην αμοιβαία κατανόηση ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, στην ανάπτυξη των ανδρών και των γυναικών πέρα από τους αρχαϊκούς, πρωτόγονους κλασικούς θεσμούς στη μοντέρνα ζωή» (σ. 280). Για τον Σάιντ ο Οριενταλισμός έχει κατά καιρούς νομιμοποιήσει πολλές αταβιστικές αντισημιτικές υποδηλώσεις.

Εδώ ελλοχεύει ένας κίνδυνος. Να εκληφθεί ως γεγονός πως όλα όσα γράφουν και ισχυρίζονται οι οριενταλιστές για την Ανατολή είναι φαντασιώσεις. Ο Σάιντ το αρνείται κατηγορηματικά αυτό. Αυτός μόνο υποστηρίζει πως ο Ανατολίτης χρειάζεται «να μελετάται» ως συγκεκριμένος άνθρωπος στην ιστορία του και όχι στην κουλτούρα, την ιδεολογία και τη θεολογία του. Είναι σαφές πως όλα αυτά δεν μπορούν να ανάγονται το ένα στο άλλο, αλλά από την άλλη θεωρώ πως έχουν δίκιο και όσοι υποστηρίζουν πως δεν υπάρχει ιστορία χωρίς την κουλτούρα, την ιδεολογία, την πίστη, αλλά και τη γεωγραφία της.

Ο ρόλος των ΗΠΑ
Ο σύγχρονος αμερικανικός Οριενταλισμός
Στο τελευταίο τέταρτο του 20ού αιώνα πλέον, κατά τον Σάιντ, ο Οριενταλισμός είχε αφομοιωθεί από τον νέο αμερικανικό ιμπεριαλισμό και είχε γίνει αποδεκτός ως αυτονόητη σκέψη ακόμη και από τους ίδιους τους Αραβες. «Ο αραβικός κόσμος σήμερα είναι ένας ιδεολογικός, πολιτικός και πολιτιστικός δορυφόρος των Ηνωμένων Πολιτειών» (σ. 342). Σοκαριστική δήλωση, αλλά τι εννοεί; Εννοεί πως οι τάσεις της σύγχρονης κουλτούρας στην Εγγύς Ανατολή καθοδηγούνται από τα ευρωπαϊκά και αμερικανικά μοντέλα κουλτούρας και υπάγονται στην οικονομική κυριαρχία του δυτικού καταναλωτισμού στην Ανατολή και στον αραβικό κόσμο. Ολα αυτά οδηγούν τον Σάιντ να υποστηρίξει πως ο Οριενταλισμός σε τελική ευθεία ασκεί μια τριπλή δύναμη: πάνω στην Ανατολή, πάνω στον οριενταλιστή και πάνω στον δυτικό «καταναλωτή». Σκοπός όμως του βιβλίου δεν ήταν να ανασκευάσει τον Οριενταλισμό υποστηρίζοντας πως υπάρχει μια άλλη «αληθινή» Ανατολή, αλλά να ασκήσει δριμύτατη κριτική στην αποτυχία του Οριενταλισμού να δει τον κόσμο της Ανατολής ως παγκόσμιο κόσμο που υπερβαίνει μια συγκεκριμένη κουλτούρα, φυλή, θρησκεία και γεωγραφία. Πολύ μεγάλο και προκλητικό βιβλίο.

Edward W. Said
Οριενταλισμός
Μτφ. Φώτης Τερζάκης
Εκδ. Σάλτο, 2024, σελ. 384
Τιμή 25,50 ευρώ