Ο κυνισμός και οι εχθροί του

Αν μία λέξη μπορεί να εκφράσει το νέο τοπίο, αυτή είναι «κυνισμός». Ο νέος σερίφης στην πόλη θέτει μονομερώς νέους κανόνες. Η βάση τους είναι απροκάλυπτα συμφεροντολογική και δεν καταβάλλεται προσπάθεια να προβληθούν ως συμβατοί με ευαισθησίες των αποδεκτών ή με συμβατικούς κανόνες συμπεριφοράς.

Τι προηγήθηκε αυτής της εξέλιξης; Στις ΗΠΑ, προηγήθηκε ένα μακρύ διάστημα βαθιάς πόλωσης. Οι σχέσεις των δύο παρατάξεων είχαν καταστεί συθέμελα συγκρουσιακές. Οι πολίτες προσδιορίζονταν περισσότερο από την αντιπάθειά τους για τους απέναντι, παρά για την υποστήριξή στις προτάσεις της δικής τους πλευράς. Το πολιτικό παίγνιο είχε καταστεί μηδενικού αθροίσματος, κάτι σαν ο θάνατός σου η ζωή μου. Παράλληλα, η κρατούσα κουλτούρα είχε μία αυτοπεποίθηση τέτοιας έντασης που αρνείτο να αντιπαρατεθεί με τον αντίλογο. Και να τον ενσωματώσει διαλεκτικά. Ετσι, όταν αισθάνεται ο πολίτης ότι κανείς δεν κοιτά τα συμφέροντα του πολίτη, αποδέχεται εύκολα την κυνική εκδοχή και τη διέξοδο στον μπρουταλισμό.

Πριν από λίγα χρόνια, ήταν για πολλούς πολιτική δήλωση να μη φορούν μάσκα προστασίας. Ή να μην κάνουν εμβόλιο. Οι περισσότεροι Ρεπουμπλικανοί στις εκλογές του 2020 είχαν ψηφίσει αυτοπροσώπως, οι περισσότεροι Δημοκρατικοί με επιστολική ψήφο. Και στη χώρα μας είχαμε άρνηση προστασίας, αν και σε μικρότερο βαθμό. Σήμερα όμως και σ’ εμάς πόλωση και κυνισμός έχουν πάρει άλλη τροπή. Διαμορφώνεται νομίζω ένα ρήγμα που καθιστά αδύναμη τη συνεννόηση. Για παράδειγμα, διαισθάνομαι ότι το ζήτημα της εύφλεκτης ύλης που πήρε ζωές παιδιών μας στις αμαξοστοιχίες τείνει να γίνει και αυτό, για πολλούς, ζήτημα πολιτικής πίστης.

Τι έχει λοιπόν χαθεί; Ο κοινός τόπος. Πρέπει όμως να αναρωτηθούμε για τις ευθύνες όλων μας σε αυτή την πορεία πόλωσης και κυνισμού. Θα σταθώ σε δύο σημεία, όχι γιατί είναι τα πιο σημαντικά, αλλά διότι είναι πρόσφατα. Θυμάμαι όταν οι συνταγματολόγοι αντιδρούσαν για τις υποκλοπές πριν από δύο έτη, η απάντηση ήταν ότι ο κόσμος δεν ενδιαφέρεται. Η απάντηση ήταν κυνική, πλην όμως ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα. Δεν είχαμε όμως δει τότε ότι αυτό ακριβώς ανατροφοδοτούσε τη δυσπιστία και τον κυνισμό. Και το βρίσκουμε σήμερα μπροστά μας.

Δεύτερο παράδειγμα. Η απώλεια του κοινού τόπου συναρτάται με την έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Πρέπει όμως εδώ να αναρωτηθούμε αν και οι ίδιοι οι κυβερνώντες έχουν κατά καιρούς υποτιμήσει τη λογική θεσμών, όπως οι ανεξάρτητες Αρχές, που υπερβαίνουν την εκάστοτε πλειοψηφία και στηρίζονται σε διακομματική ή υπερκομματική βάση. Αν δεν πείσαμε τους πολίτες για την ανεξαρτησία στη συγκρότηση και λειτουργία τους, τι περιμένουμε από αυτούς; Αν αμφισβητούμε τη χρησιμότητα τόπων συναίνεσης και συνδιαλλαγής, και αυτό θα το βρούμε μπροστά μας. Αν αντιμετωπίζουμε την πολιτική αποκλειστικά ως μάχη της επικοινωνίας, θα γεννήσουμε τέρατα.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι διδάκτωρ Νομικών του Παν. Χάρβαρντ και αναπλ. καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή (ΕΚΠΑ)