Ο σχεδιασμένος όλεθρος

Θα μπορούσε κανείς να ξεκινήσει από τον Pierre Andre Taguieff: «Η “τεχνοκρατικοποίηση” της Ευρωπαϊκής Ενωσης ισοδυναμεί με το να εγκαταλείπεται ο ισχυρός μοχλός του ενθουσιασμού και της ελπίδας για “αλλαγή” στους δημαγωγούς της αντιπαγκοσμιοποίησης» («Ο νέος εθνικολαϊκισμός», εκδ. Επίκεντρο, 2013). Φυσικά δεν είναι αρκετή η κρυάδα της ευρωπαϊκής «τεχνοκρατικοφάνειας» για να εξηγήσει την ερωτική μετατόπιση των λαϊκών μαζών. Μου φαίνεται, δε, εξαιρετικά δειλό ο εύκολος και σχετικά ακίνδυνος αντίπαλος (η Ευρώπη) να αποτελέσει το άλλοθι για τη δυσερμηνεία του τραμπισμού. Και είναι αλήθεια ότι γράφονται πάρα πολλά για τον Τραμπ. Σχεδόν υπερερμηνεύεται, όχι μόνο λόγω του αφόρητου ακαδημαϊσμού, πολλών συγγραφέων και πολιτικών παρατηρητών, αλλά πολύ απλά γιατί εμπνέει φόβο. Εννοώ ότι η απροσδιοριστία, οι αντιφάσεις, οι μεγαληγορίες και η νομοθετική ταχύτητα (ενίοτε με κενά διατάγματα) είναι εμπρόθετα, οργανωμένα, γιατί είναι αποδοτικά ως διαπραγματευτικά εργαλεία και ως μέσο διάλυσης αντιστάσεων, αλλά και γιατί ο ίδιος ο νέος ηγεμόνας έχει μια καλοδουλεμένη έλλειψη καλλιέργειας. Ενσωματώνει την αργκό και τον επικοινωνιακό μπρουταλισμό των social media, αλλά και τον αυτοματισμό τους. Δεν τα χρησιμοποιεί, ούτε τα αντιγράφει, απλώς. Είναι η πολιτιστική και πολιτική επιτομή τους.

Ομως το βασικό στην εξήγηση του φαινομένου δεν είναι μόνο ο Τραμπ, αλλά ο «μπαρόκ φιλελευθερισμός» της λεγόμενης άλλης πλευράς. Πέρα από τη φιλοπόλεμη δομή πολλών πτυχών της πολιτικής τους, η γραφειοκρατικοποίηση και ο βολονταρισμός τους έφθειραν τον πολιτιστικό πυρήνα της έννοιας της διεκδίκησης και του δικαιώματος, αντικαθιστώντας την ακτιβιστική φλόγα με έναν απίστευτο γραφειοκρατικό εισοδισμό. Η παρεκτόπιση σε έναν γραφειοκρατικό διεκδικητισμό ομάδων πίεσης (αυτό που γιγαντώθηκε κατά την περίοδο διοίκησης των φιλελευθέρων) και πολιτιστικού τρόμου (που γεννάει και αντικειμενοποιεί ο Τραμπ) δημιουργεί το διπλό φαινόμενο της κατάρρευσης πρωτοκόλλων στις πολιτικές και διακρατικές σχέσεις, άρα και της καταστροφής κάθε σταθεράς στην πολιτική ανάλυση. Η πολιτική ανάλυση ψάχνει μοτίβα και αν βρεθεί μπροστά στο απροσδόκητο σηκώνει τα χέρια. Το δίδυμο έκπτωτου φιλελευθερισμού (επιμένω) και τραμπισμού απλώς μορφοποιεί, δεν δημιουργεί το φαινόμενο.

Το φαινόμενο της «δεξιάς ριζοσπαστικοποίησης» του προλετάριου, του μικροαστού, της κάτω κοινωνικής ζώνης έχει συμβεί κυρίως με την επιρροή τού πιο βουλιμικού καπιταλισμού, της χρηματιστηριοποίησης κάθε αγαθού, της συντριπτικής ταυτοχρονίας (με τα Νέα Μέσα), που καταστρέφει και τις πολιτικές βιοποικιλότητες αλλά και τον παραγωγικό καπιταλισμό. Καταστρέφει επιχειρήσεις, διαστρέφει κάθε έννοια επιχειρηματικής επινοητικότητας, την αγάπη στην εργασία, την προσήλωση σε κανόνες κ.λπ. Οι αλλεπάλληλες και κερδοφόρες, για λίγους, κρίσεις (ο κεντρικός μηχανισμός αναδιανομής εισοδήματος και ισχύος) έχουν «ελαστικοποιήσει» αρχές, σημαίνοντα (άρα και σημαινόμενα) και τα πλήθη μπορούν να ρεύσουν στο οτιδήποτε, οπουδήποτε. Και τα σκοτεινά ίχνη είναι ορατά σε πολλές μεγάλες χώρες (στην Ευρώπη, στις ΗΠΑ, στην Ινδία, στην Κίνα, στη Ρωσία, στη Β. αλλά και στη Ν. Κορέα, φυσικά και στα διακρατικά ισλαμοφασιστικά κινήματα).

Για παράδειγμα, η στοχοποίηση της αντιπαθούς woke ατζέντας απλώς είναι το επιφαινόμενο της εξαφάνισης του κράτους δικαίου και της ανεκτικής δημοκρατίας. Η αγωνία αυτοπροσδιορισμού του μέσου πολίτη, η κρίση εργασιακής, πολιτιστικής κ.λπ. ταυτότητας δίνουν χώρο για να επινοηθούν τα κατάλληλα πολιτικά σχήματα. «Ολοι εμείς οι ευαίσθητοι και καλλιεργημένοι άνθρωποι βλέπαμε ότι ο κόσμος οδηγείτο στον όλεθρο». «Και τι κάνατε;». «Είχαμε αϋπνίες», προέλεγε ο Αρκάς στο έργο «Μετά την καταστροφή» το 1992. Ή μήπως μας κάνει ο Μποντριγιάρ; «Αυτό που στοιχειώνει τον πολιτισμό της αφθονίας είναι όχι πια το φάσμα της σπάνης, αλλά το φάσμα της ευθραυστότητας» («Η καταναλωτική κοινωνία», εκδ. Νησίδες, 2000). Κάπως έτσι.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ