Τα σκοτάδια της εποχής

Η ανθρωπότητα ετοιμάζεται να γυρίσει κι επισήμως σελίδα: η ανάληψη καθηκόντων από τον 47ο πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών – έτσι του αξίζει να τον λέμε και όχι διαφημίζοντας το όνομά του – σημαίνει και είσοδο σε μια νέα εποχή, την οποία και ο κόσμος έβλεπε να έρχεται και ο ενσαρκωτής της δεν είχε κρύψει ή ωραιοποιήσει. Ως σήμερα έχουν τονιστεί ως κύρια χαρακτηριστικά της όσα συνδέονται απευθείας με τη δημοκρατία, που είναι βέβαιο ότι θα υποχωρήσει, τον αυταρχισμό, που νομοτελειακά θα ενισχυθεί, το κράτος δικαίου, που ήδη έχει σε μεγάλο βαθμό καμφθεί. Γιατί τι άλλο συνιστά η παραδοχή ότι ο 47ος θα καταδικαζόταν, αν δεν είχε πρόσφατα επανεκλεγεί, για το πραξικόπημα που είχε επιχειρήσει στις 6 Ιανουαρίου 2021 και που καμία λογική ή νομική σχέση δεν έχει με την επανεκλογή; Και για ποιο κράτος δικαίου μιλάμε όταν οι βασικές υποσχέσεις, που έχουν αρχίσει ήδη να υλοποιούνται, είναι η βίαιη ανατροπή του έργου των προκατόχων, η υποταγή των πάντων στη νέα εξουσία, η πλήρης έλλειψη λογοδοσίας και το τσαλάκωμα των κανόνων της διεθνούς συνύπαρξης;

Αυτά τα στοιχεία είναι εξαιρετικά κρίσιμα και ανησυχητικά, αλλά δεν πρέπει να μας κάνουν να αγνοήσουμε ή να υποβαθμίσουμε την πιο μεγάλη δομική οπισθοχώρηση που φέρνει μαζί της η «νέα εποχή»: πρόκειται για την άρνηση, ιδεολογική, προγραμματική και πρακτική, της επιστήμης, δηλαδή της πίστης στο ανθρώπινο μυαλό, άρα στην ανθρώπινη πρόοδο. Αρκούν ως παραδείγματα οι αντιδράσεις απέναντι στις τρομερές πυρκαγιές στο Λος Αντζελες, που αποδόθηκαν αποκλειστικά στη διαχείριση των – κατά σύμπτωση Δημοκρατικών – Αρχών της περιοχής και διόλου στην κλιματική αλλαγή, καθώς και η αναζήτηση, χωρίς να υπάρχει στον πραγματικό κόσμο, μιας ιατρικής αιτίας – ότι δήθεν φέρνουν μαζί τους ασθένειες ή πανδημίες – ώστε να απαγορευτεί η είσοδος μεταναστών στις ΗΠΑ. Είναι σαν να ισχυρίζονται οι ιθύνοντες της Αμερικής και του κόσμου: ας λένε ό,τι θέλουν τα γεγονότα, η φύση και η λογική, εμείς είμαστε οι μόνοι αρμόδιοι να σας λέμε τι συμβαίνει και τι συνέπειες έχει.

Τη σχέση μεταξύ επιστήμης και δημοκρατίας, πάνω στην οποία στηρίζεται ο λεγόμενος «δυτικός πολιτισμός», δηλαδή ο πολιτισμός του ορθού λόγου, μας θύμισε ο καθηγητής Στέφανος Τραχανάς στο συναρπαστικό βιβλίο του «Ο Κύκλος» – παραπέμποντας συγχρόνως στον κύκλο της γνώσης και στον Κύκλο της Βιέννης κατά τον Μεσοπόλεμο. Η επιστήμη – και άρα η αποδοχή της μεθόδου της: παρατήρηση, εμπειρική επιβεβαίωση, διαρκής αμφιβολία, διαρκής έλεγχος και διαρκές χτίσιμο πάνω στις κοινές κατακτήσεις – αποτελεί «δύναμη δημοκρατίας από την ίδια τη φύση της», νοηματοδοτεί και συγχρόνως στηρίζει τους βασισμένους στις ίδιες αρχές κανόνες της δημοκρατίας: ύπαρξη γενικού συμφέροντος, αποδοχή διαφορετικής άποψης, έλεγχος πρακτικής εφαρμογής και αλλαγή της όταν αποδεικνύεται ατελής ή ασύμφορη, ιεράρχηση αγαθών και αξιών (η εξασφάλιση της ελευθερίας κυριαρχεί επί της βούλησης της πλειοψηφίας).

Το πνεύμα της επιστήμης – αντιδογματισμός, μη υποχώρηση στον μυστικισμό και στις εξ αποκαλύψεως αλήθειες, πίστη στην ύπαρξη νόμων που διέπουν τη φύση και την κοινωνική συνύπαρξη – είναι και πνεύμα της δημοκρατίας. Αντίθετα το πνεύμα της εποχής φαίνεται ότι θα είναι επιστροφή, ή μάλλον ο ξεπεσμός, όχι απλώς στον σχετικισμό – το νόμιμο έχει ίση αξία με το παράνομο, ο αγράμματος κυβερνήτης με τον μορφωμένο, η ειρήνη με τον πόλεμο και η γνώση με την άγνοια – αλλά στον σκοταδισμό, στο όνομα μάλιστα μιας «τεχνολογίας» που μας ωθεί να σκεφτόμαστε όλο και λιγότερο.