Ο Μπαρούχ Σπινόζα και οι εκλογές στις ΗΠΑ

Ο φιλόσοφος του 17ου αιώνα, Μπαρούχ Σπινόζα, έδειξε ότι μέσω της λογικής «μπορεί κανείς να αντιμετωπίσει την απόλυτη βαρβαρότητα που έρχεται με τα ανεξέλεγκτα ανθρώπινα πάθη». Στον απόηχο των προεδρικών εκλογών των ΗΠΑ που ενσάρκωσαν τη «σημερινή μας εποχή των φανατισμών», τι θα έλεγε άραγε ο Σπινόζα στους ηγέτες των ΗΠΑ και στην κοινωνία των πολιτών; Ζούμε ένα νέο κεφάλαιο σε μια αιώνια ιστορία, καθώς τα θεολογικά και πολιτικά μίση που υπέστη ο Σπινόζα στη ζωή του και αντιμετώπισε στο έργο του, αναβιώνουν. Οι λεπτομέρειες είναι διαφορετικές: τα ζητήματα που διαμορφώνουν τις ζωές και τον λόγο μας έχουν αλλάξει, και ενώ οι κληρικοί και οι μονάρχες ήταν εκείνοι που τροφοδοτούσαν το μίσος, πολιτικές προσωπικότητες όπως ο Ντόναλντ Τραμπ το κάνουν και σήμερα. Τα πάθη όμως είναι ίδια. Τώρα, όπως και τότε, ο όχλος συγκεντρώνεται στη δημόσια πλατεία – σήμερα στα παγκόσμια κοινωνικά δίκτυα – για να «λιντσάρει» τους εχθρούς του.

Αυτή η αναβίωση της μισαλλοδοξίας επαναφέρει τον Σπινόζα στο προσκήνιο. Οι πραγματείες του ισοδυναμούν με ένα είδος κοσμικής Βίβλου δημοκρατικής αγωγής. Ο Σπινόζα έβλεπε το θλιβερό θέαμα που δημιουργούσαν τα αυξανόμενα μίση της εποχής του με μια κάποια στωική παραίτηση. Δεν υπήρχε θλίψη, πόσω μάλλον υποταγή, σε αυτή την παραίτηση. Μάλλον ήταν ένα είδος παραγωγικής αποδοχής, που τον παρακίνησε προς δύο κατευθύνσεις.

Πρώτον, ο Σπινόζα οδηγήθηκε να ερευνήσει όλα τα θέματα, γήινα και θεϊκά, με επιστημονικό πνεύμα. Σε μια εποχή που νέα φαινόμενα – κοινωνικά, πολιτιστικά και φυσικά – προκαλούν επειγόντως την κατανόησή μας, η επιστημονική περιέργεια είναι απαραίτητη. Ευτυχώς, δεν πιστεύω ότι έχει σβήσει, αν και σίγουρα υπάρχει περιθώριο να το ενθαρρύνουμε και να το ενισχύσουμε.

Δεύτερον, η ζωή και το έργο του Σπινόζα αποτυπώνουν μια εξαιρετική μαχητικότητα – μια προθυμία να αγωνιστεί για κάτι καλύτερο. Σε αυτή τη σκοτεινή εποχή των φανατισμών της νέας ταυτότητας, των ιμπεριαλισμών και των λαϊκισμών – που ενσαρκώνει ο Τραμπ – η βούληση για συνέχιση της μάχης δεν θα μπορούσε να είναι πιο σημαντική.

Αρα, τα μαθήματα είναι ξεκάθαρα. Ενώ ο κόσμος παραμένει ένα θλιβερό θέαμα και ο παραλογισμός αυξάνεται, η λογική παραμένει το καλύτερο μέσο κατανόησης των παθών και του μίσους που διαμορφώνουν τη ζωή μας, αποδυναμώνοντας έτσι την κυριαρχία τους πάνω μας. Η υπεράσπιση της ατομικής ελευθερίας από την «απόλυτη βαρβαρότητα» της εποχής μας είναι ζωτικής σημασίας.

Το ότι η «απόλυτη βαρβαρότητα» που ενσαρκώνει ο Τραμπ επιστρέφει στον Λευκό Οίκο – την έδρα της εξουσίας που κάποτε κατείχαν άνθρωποι όπως ο Τζορτζ Ουάσιγκτον και ο Τόμας Τζέφερσον, ο Αβραάμ Λίνκολν και ο Φραγκλίνος Ρούσβελτ – είναι τρομακτικό. Το ότι θα είναι ο Τραμπ που θα σηματοδοτήσει τη 250ή επέτειο της αμερικανικής ανεξαρτησίας το 2026 είναι συγκλονιστικό. Αλλά η αμερικανική δημοκρατία δεν είναι η Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Δεν θα υπάρξει φωτιά στο Ράιχσταγκ. Η διάκριση των εξουσιών δεν θα διαγραφεί και η ελευθεροτυπία δεν θα σβήσει. Η νύχτα θα είναι μακρά και σκοτεινή – η ανοικοδόμηση της συμφωνίας (για να χρησιμοποιήσουμε έναν παλιό όρο του Κικέρωνα) που στηρίζει τη δημοκρατία θα είναι δύσκολη και αργή – αλλά τελικά η μέρα θα ξημερώσει.

Για τον Σπινόζα, «ο σωστός ρόλος του κράτους είναι να ρυθμίζει, όχι να καταπιέζει, τα θρησκευτικά πάθη, να προωθεί τη δικαιοσύνη και τη φιλανθρωπία και να εγγυάται τη δημοκρατία». Η αντίληψή του για το κράτος έχει κάποιες ομοιότητες με αυτή του άγγλου φιλόσοφου Τόμας Χομπς. Για τον Σπινόζα, «το φυσικό δικαίωμα του μεμονωμένου ανθρώπου» καθορίζεται «όχι από τη λογική, αλλά από την επιθυμία και τη δύναμη». Με άλλα λόγια, τα δικαιώματά μας είναι, πάνω απ’ όλα, εξουσίες – ικανότητες της ανθρώπινης κατάστασης – και, ως εκ τούτου, δεν παραχωρούνται, αλλά κυριαρχούνται και ελέγχονται μέσω του φόβου και της ευκολίας. Οσο για το κράτος χωρίς ελευθερία – το ολοκληρωτικό κράτος – ο Σπινόζα δεν το προέβλεψε καθόλου, παρά τη συνείδησή του. Το δράμα του αιώνα του βρισκόταν στους θρησκευτικούς πολέμους, γι’ αυτό οραματίστηκε ένα κράτος ή κυρίαρχο όργανο που θα εγγυόταν την ελευθερία, περιορίζοντας τις εκδηλώσεις πίστης. Οι άνθρωποι μπορούσαν να σκέφτονται, να πιστεύουν και να εκφράζονται όπως θέλουν, με μια προειδοποίηση: δεν πρέπει να διαταράσσουν τη δημόσια ειρήνη. Αυτό το βασικό σχέδιο μπορεί να φανεί σε όλες τις φιλελεύθερες δημοκρατίες της εποχής μας.

Ο Σπινόζα δεν πρόλαβε και δεν μπορούσε να προβλέψει την έλευση κρατών, όπως η ναζιστική Γερμανία ή η Σοβιετική Ενωση, που διεκδικούσαν τη θέση της δογματικής και μισαλλόδοξης Εκκλησίας. Σε τέτοια ολοκληρωτικά πλαίσια – οι πρόδρομοι των σημερινών αυταρχικών και λαϊκιστικών καθεστώτων – τα άτομα είναι εντελώς αβοήθητα. Καθώς το ίδιο το κράτος διεξάγει «θρησκευτικούς» πολέμους, οι άνθρωποι χάνουν κάθε ελευθερία. Η ασφάλεια ξεκινά λοιπόν με την ελευθερία και την ανεκτικότητα που ενσάρκωσε ο Σπινόζα.

Το περίφημο «άλμα προς την ελευθερία» του διευκολύνθηκε εν μέρει από τον εναγκαλισμό του «ελεύθερου πολιτισμού», στον οποίο «η οριζόντια ανταλλαγή έντυπων φυλλαδίων και βιβλίων» αντικατέστησε την «πανεπιστημιακή κουλτούρα, με την κάθετη ανταλλαγή πληροφοριών από τους δασκάλους στους μαθητές». Ο φιλόσοφος αρνήθηκε μια θέση στο πανεπιστήμιο επειδή θεωρούσε από τη φύση του ότι το ίδρυμα περιόριζε την ελευθερία του. Προτίμησε να σχηματίσει κύκλους μελέτης γύρω από την «ελεύθερη κουλτούρα», που είναι πρώτα και κύρια η συζήτηση.