Ηράκλειτου αποφθέγματα

Το έργο του Ηράκλειτου είναι αποφθέγματα και σπαράγματα. Ο φιλόσοφος ποιητής έτσι επέλεξε να δηµιουργήσει. Πρόθεσή του ήταν να μην αφήσει στους ανθρώπους έτοιμα, σκιερά περιβόλια καρποφόρων δέντρων της νόησης και σπάνιους ανθόκηπους ώστε να περιφέρονται και να τέρπονται εντός τους, προτίμησε κάτι αιώνιο. Μας έδωσε ρίζες και σπόρους του Λόγου του και ο καθένας με την επάρκεια και με την έμπνευσή του σπέρνει, καλλιεργεί, αγωνίζεται σαν αληθινός αγρότης και απολαμβάνει τη συγκομιδή της προσωπικής δημιουργίας αν τελικά είναι χαρισματικός καλλιεργητής. Ευγνώμων πάντα στην αρχαία σπορά που του δόθηκε. Παραθέτω μερικά δείγματα. «Αν δεν ελπίζεις, δεν θα βρεις το ανέλπιστο», «Στην αλλαγή βρίσκουν τα πράγματα ανάπαυση», «Τα πάντα ρει και ουδέν μένει», «Ο αιώνιος χρόνος είναι ένα παιδί που παίζει. Αυτό το παιδί είναι ο βασιλιάς του κόσμου, ο κυρίαρχος των πάντων» (ελεύθερη απόδοση). Κι όμως τολμώ και κάνω αυτή την ευρεία, ίσως αυθαίρετη, ερμηνεία χωρίς δισταγμό για τη φιλολογική μου ανεπάρκεια αδιαφορώντας για τις αιτιάσεις των ειδικών στο έργο του Ηράκλειτου, κι όμως το τολμώ επειδή μου το επιτρέπει ο ίδιος ο Ηράκλειτος! Παιδί μου, γράψε για μένα ό,τι καταλαβαίνεις και μη σε νοιάζει.

Τα αποφθέγματα του Ηράκλειτου έχουν την κρυπτικότητα, την ιριδίζουσα σκοτεινότητα, την ποιητική συμπύκνωση, την ιερότητα των αρχαίων χρησμών (…όταν βέβαια τα μαντεία ήταν στη γλωσσική ακμή τους). Ο ίδιος ο Ηράκλειτος το λέει: «Ο θεός ούτε φανερώνει ούτε κρύβει, σημάδια δείχνει στους ανθρώπους». «Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί». Συνεπώς, η ευθύνη πέφτει στον άνθρωπο να δει ή να μη δει τα σημάδια, να τα ερμηνεύσει και να πράξει ανάλογα χωρίς να ζητά ευθύνη από κανέναν άλλο πλην του εαυτού του για τα όποια αποτελέσματα προκύψουν στον βίο του. Η σκέψη του Ηράκλειτου δεν έχει καταναγκασμούς και δεσμά, είναι η απόλυτη ελευθερία και ανεκτικότητα του Υψηλού λόγου. Ο Ηράκλειτος με τη σπορά του Λόγου του τρέφει ανά τους αιώνες τους πάντες: θεολόγους και άθεους, σκεπτικιστές και υλιστές, δειλούς και τολμηρούς, στοχαστές, μα κυρίως τρέφει ποιητές. Δίνει το υλικό για έμπνευση, για δημιουργία και αναδημιουργία. Σου επιτρέπει να χτίσεις και να καταστρέψεις και να το ξαναχτίσεις με τα υλικά του σαν να είναι ιερή, άφθαρτη πλαστελίνη. Στοχασμοί παρηγορητικοί όταν δεν υπάρχει ελπίδα αποκατάστασης, όταν δεν υπάρχει ελπίδα ατομικής σωτηρίας πριν αλλά και μετά τον θάνατο. Κι όμως η παρηγοριά έρχεται από τη… μη παρηγοριά, έρχεται από την τέχνη, την ποιητική διανόηση, την ποίηση τελικά… διότι μας το είπε ήδη ο σοφός ότι… τα πάντα ρει και ουδέν μένει και ότι δεν μπορείς δυο φορές να μπεις στον ίδιο ποταμό εφόσον η ροή του συνεχώς φέρνει καινούργια ύδατα, ενώ εκείνα μέσα στα οποία πρωτοέβρεξες το σώμα σου έχουν ήδη χαθεί στον άπειρο ωκεανό του χρόνου. Και γιατί άλλωστε να ξαναμπείς; Αρκεί η μία φορά. Μην κάθεσαι λοιπόν, αναγνώστη του Ηράκλειτου, στην όχθη του ποταμού του χρόνου μοιρολογώντας την ατομική σου μοίρα. Ηδη σου το έχει πει ο φιλόσοφος ότι όλα τελικά είναι ένα. Τέτοιους μίζερους αναγνώστες ο Ηράκλειτος δεν τους θέλει. Θέλει αναγνώστες σαν κι αυτούς που θέλει και ο Καβάφης. Να μη μοιρολογούν αλλά να βάζουν το αφτί τους στους εξαίσιους ήχους του θιάσου που περνά. Και ο Ηράκλειτος, εκλεκτό τέκνο της αρχαίας ελληνικής διασποράς, γεννημένος στην περσοκρατούμενη Εφεσο, κατά την ανάλογη διαχρονική μοίρα των μεγάλων μας ποιητών.

Γι’ αυτούς τους λόγους έχω τα «Αποφθέγµατα» του Ηράκλειτου στο μαξιλάρι μου με υπογραμμισμένο το «αν δεν ελπίζεις, δεν θα βρεις το ανέλπιστο». Ηδη ο φιλόσοφος ποιητής έχει καθοδηγήσει τη σκέψη μου και την ψυχή μου ότι τελικά δεν θα το βρω το ανέλπιστο, αλλά κι αν ατομικά δεν το βρω… δεν χάλασε κι ο κόσμος. Ελπίζω ότι θα το βρει κάποιος άλλος μέσα στον οποίο θα περιέχομαι και εγώ, εφόσον όλοι τελικά προϋπήρξαμε ως Ενα και πάλι γινόμαστε Ολον όταν η δήθεν διαφορετική, ατομική ζωή μας ως έμβιων όντων λάβει τέλος.

Ο Βασίλης Γκουρογιάννης είναι πεζογράφος