Η πτώση του Οίκου των Ασαντ

Η ταχεία κατάρρευση, έπειτα από 54 χρόνια, της δυναστείας Ασαντ της Συρίας μόλις άλλαξε το γεωπολιτικό τοπίο της Μέσης Ανατολής. Η αστραπιαία επίθεση από την ισλαμιστική οργάνωση Χαγιάτ Ταχρίρ αλ-Σαμ (HTS) αιφνιδίασε όλους τους γείτονες της Συρίας – και όλους τους άλλους.

Η επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023 που πραγματοποίησε η Χαμάς εναντίον κοινοτήτων ισραηλινών αμάχων που συνορεύουν με τη Γάζα προκάλεσε σεισμικές δονήσεις σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Η ανελέητη επίθεση του Ισραήλ για την καταστροφή της Χαμάς στη Γάζα και κατά της Χεζμπολάχ στον Λίβανο ουσιαστικά εξάλειψε τον «άξονα αντίστασης» του Ιράν, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο χτύπησαν τους υποστηριζόμενους από το Ιράν Χούθι στην Υεμένη ως απάντηση στις επιθέσεις των Χούθι στη διεθνή ναυτιλία.

Ο εμφύλιος πόλεμος της Συρίας ξεκίνησε το 2011 όταν το καθεστώς Ασαντ κατέστειλε τις ειρηνικές διαδηλώσεις της Αραβικής Ανοιξης. Αλλά οι συγκρούσεις υποχώρησαν σε μεγάλο βαθμό μετά το 2015, όταν η επέμβαση της Ρωσίας, μαζί με τη βοήθεια του Ιράν και της Χεζμπολάχ, έστρεψαν τον πόλεμο υπέρ του Ασαντ. Σήμερα, με τους πληρεξούσιους του Ιράν να έχουν καταστραφεί και την πολεμική ικανότητα της Ρωσίας να έχει εξαντληθεί λόγω του τέλματος στην Ουκρανία, οι αντάρτες είχαν μια μοναδική ευκαιρία.

Με την τουρκική βοήθεια, και προφανώς και του Κατάρ, οι αντάρτες κατέλυσαν εύκολα την εύθραυστη άμυνα του καθεστώτος και ο στρατός του Ασαντ συνθηκολόγησε χωρίς μάχη. Το τέλος της συμμαχίας του Ιράν με τη Συρία, βασικό του προπύργιο στον αραβικό κόσμο, θα αναδιαμορφώσει την περιφερειακή ισορροπία δυνάμεων. Οπως ανέφερε ο Μοχάμεντ Αλί Αμπνταχί, πρώην αντιπρόεδρος του Ιράν, δύο μέρες πριν από τη φυγή του Ασαντ, η πτώση της συριακής κυβέρνησης «θα είναι ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα στην ιστορία της Μέσης Ανατολής. (…) Η αντίσταση στην περιοχή θα μείνει χωρίς υποστήριξη. Το Ισραήλ θα γίνει η κυρίαρχη δύναμη».

Ο Αμπού Μοχάμεντ αλ-Γκολάνι, ο ηγέτης της HTS, προσπάθησε να προβάλει μια εικόνα ενός νέου είδους ισλαμιστή. Φαίνεται να έχει αντλήσει τα απαραίτητα διδάγματα από τις αποτυχίες της Αλ Κάιντα και του Ισλαμικού Κράτους (ISIS) και τώρα βλέπει τον εαυτό του ως πραγματιστή που φιλοδοξεί μόνο να επιτύχει την «απελευθέρωση της Συρίας από το καταπιεστικό της καθεστώς».

Ενα σημάδι αυτού του νέου πραγματισμού είναι οι οδηγίες του Γκολάνι στους άνδρες του να επιτρέψουν στον πρωθυπουργό της Συρίας Μοχάμεντ Γκάτζι αλ-Τζαλάλι να συνεχίσει να διευθύνει δημόσιους οργανισμούς μέχρι να παραδοθούν επίσημα. Το ISIS θα είχε προχωρήσει σε μαζικές εκτελέσεις στρατιωτών και αξιωματούχων.

Ωστόσο, ο Γκολάνι ηγείται μιας σκληρής ισλαμιστικής οργάνωσης και σε κάθε περίπτωση αντιμετωπίζει ισχυρούς πολιτικούς περιορισμούς. Πρέπει να λάβει υπόψη του τις μυριάδες αντίπαλες πολιτοφυλακές που ενώθηκαν μόνο για να ανατρέψουν τον Ασαντ, καθώς και τις κουρδικές δυνάμεις που έσπευσαν να πάρουν υπό τον έλεγχό τους περισσότερα τμήματα της Ανατολικής Συρίας, ενώ δέχονταν επίθεση από τουρκικές δυνάμεις στον Βορρά.

Για τον τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, οι φιλοδοξίες των Κούρδων της Συρίας απειλούν να υποκινήσουν μια εθνικιστική ανατροπή εντός των κουρδικών κοινοτήτων της ίδιας της Τουρκίας. Το 2019, ο Ερντογάν έστειλε τον στρατό του για να δημιουργήσει μια «ζώνη ασφαλείας» πλάτους 30 χιλιομέτρων στη Βόρεια Συρία και να απωθήσει τους κούρδους μαχητές μακριά από τα τουρκικά σύνορα.

Ο Γκολάνι πρέπει τώρα να εργαστεί σκληρά για να βρει μια συμβιβαστική οδό μεταξύ της επιθυμίας των Κούρδων να διατηρήσουν την αυτονομία τους και των φιλοδοξιών της Τουρκίας να τους κρατήσει μακριά από τη μεθοριακή περιοχή. Θα ανεχθεί ο Ερντογάν τα εδαφικά κέρδη των Κούρδων που θεωρεί απειλή για την εθνική ασφάλεια της Τουρκίας; Θα επιτρέψει ο Γκολάνι στην Τουρκία, ο οποίος φιλοδοξεί να λάβει υποστήριξη σε εθνικό επίπεδο, να διεξαγάγει πόλεμο εναντίον των Κούρδων, ενώ προσπαθεί να σχηματίσει κυβερνητικό συνασπισμό μαζί τους και να στηρίξει την εδαφική κυριαρχία της Συρίας;

Παρά τη μακροχρόνια σύγκρουσή του με τους Κούρδους της Συρίας, ο Ερντογάν θεωρεί την πτώση του Ασαντ ως μεγάλο επίτευγμα. Επί χρόνια, μαζί με τους συμμάχους του από το Κατάρ στήριζαν ισλαμιστικές ομάδες σε όλη τη Μέση Ανατολή. Ταυτόχρονα έβλεπε εαυτόν σε ανταγωνισμό με τους Ιρανούς για το ποιο μοντέλο ισλαμικής δημοκρατίας θα έπρεπε να επικρατήσει στα μουσουλμανικά εδάφη: το σιιτικό φονταμενταλιστικό ή η πιο μετριοπαθής μορφή που έχει η Τουρκία.

Αν και οι αντάρτες της Συρίας οφείλουν πολλές ευχαριστίες στο Ισραήλ για τη διαμόρφωση των συνθηκών για την επιτυχία τους, το Ισραήλ δεν τρέφει αυταπάτες για τους νέους γείτονές του. Με τους αντάρτες να προελαύνουν στη Δαμασκό, το Ισραήλ δεν έχασε χρόνο στην ανάπτυξη μονάδων μάχης κατά μήκος των συριακών συνόρων.

Οι βασικοί σύμμαχοι των ΗΠΑ στην περιοχή ανησυχούν επίσης και θα ήθελαν να δουν τον Ασαντ να παραμένει στην εξουσία, φοβούμενοι ότι μια Συρία που ελέγχεται από τους ισλαμιστές θα μπορούσε να γίνει καταφύγιο για την τρομοκρατία. Αλλά τώρα ο Ασαντ έχει φύγει. Η Μέση Ανατολή βρίσκεται και πάλι σε μια δραματικά ρευστή κατάσταση που υπαγορεύει σε όλους, νικητές και ηττημένους, να προσαρμόσουν τις προτεραιότητές τους.

Ο Σλόμο Μπεν-Αμι, πρώην υπουργός Εξωτερικών του Ισραήλ, είναι αντιπρόεδρος του Διεθνούς Κέντρου Ειρήνης του Τολέδο και συγγραφέας του βιβλίου «Prophets Without Honor: The 2000 Camp David Summit and the End of the Two-State Solution» (Oxford University Press, 2022)