Δημοκρατία και ανοχή

Η δημοκρατία αυτοϋπονομεύεται όταν αδρανεί μπρος σε κατάφωρη και προκλητική παρανομία, όπως αυτή του ΚΚΕ, μέλη του οποίου άσκησαν βία στη Μάνδρα Αττικής εναντίον Ουκρανών που πήγαν να τιμήσουν μπροστά από το μνημείο του Ταράς Σεβτσένκο, του εθνικού ποιητή της Ουκρανίας, την επέτειο του Χολοντομόρ. Το Χολοντομόρ είναι το όνομα που δόθηκε στον μαζικό λιμό που επιβλήθηκε στην Ουκρανία το 1932-33 με εκατομμύρια νεκρούς και ήταν αποτέλεσμα πολιτικής απόφασης του Στάλιν. Απόψεις πάνω στην ευθύνη για το Χολοντομόρ μπορεί να διαφέρουν, αλλά το δικαίωμα να εκφράζονται ελεύθερα παρέχει η δημοκρατική πολιτεία – η οποία υποχρεούται να το υπερασπιστεί έναντι αυτών που επιχειρούν να το φιμώσουν με βίαια μέσα.

Το επεισόδιο αυτό μας δίνει την ευκαιρία να εξετάσουμε τη σχέση ισορροπίας μεταξύ δημοκρατίας και ανοχής. Θεωρώ, μαζί με τον John Rawls, ότι σε μια δημοκρατία πρέπει να υπάρχει ανοχή και για τους μη ανεκτικούς όσον αφορά την ελευθερία έκφρασης, και εφόσον δεν απειλείται η ίδια η υπόσταση της δημοκρατίας. Επιπλέον, η δημοκρατική πολιτεία δεν πρέπει να εφαρμόζει «χαλαρά» τον νόμο, αναγνωρίζοντας de facto διάφορα πεδία ανεκτής παρανομίας στους κηρυγμένους εχθρούς της. Εχει, όμως, υποστηριχθεί σοβαρά από ορισμένους «φιλελεύθερους» διανοητές ότι οφείλουμε να είμαστε ανεκτικοί ακόμα και με τους μη ανεκτικούς. Αυτοί λειτουργούν ως εξ αντικειμένου σύμμαχοι των εχθρών της ανοιχτής κοινωνίας. Συνοδοιπόροι ανατροπέων υπήρχαν πάντα στο όνομα της ανεκτικότητας. Πολλοί καλόπιστοι άνθρωποι πείθονται από τέτοιες εκκλήσεις για ανοχή. Δεν έχουν αποδώσει την πρέπουσα σημασία στο περίφημο «παράδοξο της ανοχής» που διατύπωσε ο Karl Popper το 1945:

«Αν επεκτείνουμε την απεριόριστη ανοχή ακόμα και σ’ εκείνους που είναι αδιάλλακτοι, αν δεν είμαστε προετοιμασμένοι να υπερασπιστούμε μια ανεκτική κοινωνία από την απειλή των αδιάλλακτων, τότε οι ανεκτικοί θα αφανιστούν και μαζί μ’ αυτούς και η ίδια η ανοχή».

Το ζήτημα είναι ότι σήμερα οι εχθροί της ανοιχτής κοινωνίας – με τη στήριξη χρήσιμων ηλιθίων ή ιδιοτελών συνοδοιπόρων – βρίσκουν καταφύγιο σε θυλάκους κυριαρχίας που τους παρέχονται σε δημοκρατικές κοινωνίες. Μη μπορώντας πλέον να κάνουν επανάσταση και να εγκαθιδρύσουν δικό τους καθεστώς, επιβάλλουν την κυριαρχία τους με παράνομες πράξεις μέσα σε περιορισμένους χώρους, εφόσον η πολιτεία αδρανεί και τους αναγνωρίζει σιωπηρώς και ατύπως μια αλλόκοτη ασυλία.

Διαμορφώθηκαν έτσι διάφορες νησίδες ανεκτής παρανομίας – με κύριο παράδειγμα το πανεπιστημιακό άσυλο. Επιπλέον ορισμένες «δημοκρατικές» δυνάμεις με κύριο πρωταγωνιστή το ΚΚΕ και τις παραφυάδες του, απολαμβάνουν ένα προνόμιο σε καταλήψεις δημόσιων χώρων που απέκτησαν βαθμηδόν και λεληθότως, με διαδοχικές παραχωρήσεις που τους έγιναν. Η λογική αυτών των παραχωρήσεων ακολουθεί το παράδειγμα της «πολιτικής κατευνασμού» που εφαρμόστηκε με την υπογραφή της Συμφωνίας του Μονάχου το 1938, όταν η Γαλλία και η Βρετανία θυσίασαν την Τσεχοσλοβακία για να κατευνάσουν τη ναζιστική Γερμανία και τη φασιστική Ιταλία.

Κάποια στιγμή η δημοκρατία πρέπει να δώσει τέλος σ’ αυτήν την ανοχή. Αυτή η στιγμή είναι η τωρινή: όταν συνειδητοποιείται ότι απειλούνται άμεσα όχι μόνο η ελευθερία του λόγου, αλλά και η σωματική ακεραιότητα και ακόμα και η ζωή πολιτών. Το γεγονός της Μάνδρας είναι ένα μικρό, αλλά όχι αμελητέο δείγμα αυτής της απειλής. Φοβερό δείγμα αυτής της απειλής είναι τα πρόσφατα γεγονότα στο Αμστερνταμ, και ο διογκούμενος αντισημιτισμός στην Ευρώπη. Νομίζω ότι σήμανε η ώρα να δοθεί τέλος στην πολιτική κατευνασμού, πριν ζήσουμε ένα νέο Μόναχο.