Το σκιάχτρο των «33 ημερών» και ο ηρωισμός

Στη «μάχη της Αθήνας» τον Δεκέμβριο του 1944 ήρθαν αντιμέτωποι, από τη μία πλευρά, βρετανικά στρατεύματα που αποσπάστηκαν από τα πολεμικά μέτωπα και έλληνες αντικομμουνιστές όλων των αποχρώσεων, βρετανόφιλοι και γερμανόφιλοι, πρώην συνεργάτες των κατοχικών δυνάμεων, χωροφύλακες και οργανώσεις που είχαν εξοπλιστεί κατά τους τελευταίους μήνες της Κατοχής, και, από την άλλη, ο ΕΛΑΣ Αθήνας, ο ένοπλος βραχίονας του εαμικού κινήματος. Στην κορύφωση του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η ένοπλη επέμβαση της Μεγάλης Βρετανίας ενάντια στη μεγαλύτερη και σημαντικότερη ελληνική αντιστασιακή οργάνωση αποτέλεσε την πρώτη ρωγμή της αντιφασιστικής συμμαχίας.

Στις μετέπειτα ιδεολογικές αναγνώσεις – με ή χωρίς επίσημο κρατικό ή κομματικό μανδύα – ο «κόκκινος Δεκέμβρης» εμφανίστηκε ως ιστορικό ατύχημα ή εκτροχιασμός από μία διαδικασία ειρήνευσης και ομαλής μετάβασης στον κοινοβουλευτισμό. Παράλληλα, στη σκιά της «συμφωνίας των ποσοστών» της Μόσχας δύο μήνες νωρίτερα, ακόμα και στις ακαδημαϊκές προσεγγίσεις, τα Δεκεμβριανά εντάχθηκαν σε μια τελεολογία των μεταπολεμικών γεωπολιτικών και ιδεολογικών διαιρέσεων, ως πρώιμο επεισόδιο του ελληνικού Εμφυλίου ή/και ως προπομπός του Ψυχρού Πολέμου.

Από τη σκοπιά του 2024 και της πιο πρόσφατης ιστορικής έρευνας, μπορούμε να πούμε πως ο Δεκέμβρης δεν ήταν ούτε ατύχημα ούτε παρεκτροπή. Η εμπειρία του επαναστατικού κύματος που γκρέμισε τέσσερις ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες στο τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ήταν ακόμα νωπή και η βρετανική ηγεσία ήταν αποφασισμένη να αποτρέψει ανάλογες εξελίξεις στη σφαίρα επιρροής της. Η σύγκρουση προετοιμάστηκε μεθοδικά από τον βρετανικό παράγοντα και τους αντικομμουνιστές πολιτικούς που βρέθηκαν στην ηγεσία της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας και αποτέλεσε τμήμα της μετάλλαξης του παγκοσμίου πολέμου σε μια σειρά τοπικών ή εθνικών εμφύλιων συγκρούσεων από το 1943 και μετά, με επίδικο τη νομή της πολιτικής εξουσίας στην καθημαγμένη ήπειρο μετά το τέλος του πολέμου.

Ως τμήμα ενός ευρωπαϊκού εμφύλιου πολέμου, που περιγράφηκε και αξιολογήθηκε με διαφορετικούς τρόπους στα αριστερά και τα δεξιά του ιδεολογικού φάσματος, τα Δεκεμβριανά του 1944 προέκυψαν ως αντίδραση στον φόβο της κοινωνικής επανάστασης και λειτούργησαν ως σκιάχτρο και «αδιαφιλονίκητη ηθική δικαιολογία» για την έξωση του ΕΑΜ από την κυβέρνηση, την πολιτική του απομόνωση και τη λευκή τρομοκρατία που ακολούθησε. Η ήττα του ΕΑΜ λειτούργησε ως παράδειγμα προς αποφυγή για την ηγεσία των ΚΚ της Δυτικής Ευρώπης που υιοθέτησαν μια γραμμή ομαλής πολιτικής ένταξης στα υπό διαμόρφωση κοινοβουλευτικά καθεστώτα. Το μετεμφυλιακό καθεστώς της «εθνικοφροσύνης», για το οποίο ο Δεκέμβρης λειτούργησε ως «ιδρυτικό γεγονός», έσειε για δεκαετίες το σκιάχτρο εκείνων των «33 ημερών» για να δικαιολογήσει κάθε περιστολή των κοινωνικών και πολιτικών ελευθεριών και κάθε κρατικό έγκλημα μέχρι και την καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης.

Από την πλευρά των ηττημένων, τα Δεκεμβριανά γνώρισαν πολλαπλές ερμηνείες και αξιολογήσεις. Κάτω όσο και πέρα από τη βαριά σκιά του Εμφυλίου, η μνήμη του κόκκινου Δεκέμβρη είχε μια θέση στη συλλογική μνήμη και ιδεολογία των κομμάτων και οργανώσεων της κομμουνιστικής ή εαμογενούς Αριστεράς. Μετά την «πτώση του Τείχους» του Βερολίνου, ο Δεκέμβρης έγινε σταδιακά μνημονικός τόπος ευρύτερων κινημάτων και ρευμάτων, με αποκορύφωμα τις χρήσεις και ανασημασιοδοτήσεις του από την εξέγερση του Δεκέμβρη του 2008, μετά τη δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου από αστυνομικούς στο κέντρο της Αθήνας.

Από τη σκοπιά των 80 χρόνων που μας χωρίζουν από το 1944, είτε ως «σκιάχτρο» για την επιβολή και την αποδοχή μιας «ανάπηρης» ή «καχεκτικής» δημοκρατίας είτε ως ηρωική και τραγική μνήμη της εξέγερσης, ο Δεκέμβρης επανέρχεται στη συζήτηση ως μνήμη μάλλον μιας επαναστατικής δυνατότητας, παρά ως μοιραίος κρίκος μιας αλυσίδας γεγονότων που οδήγησαν στη διαμόρφωση του μεταπολεμικού status quo.

Ο Δημήτρης Κουσουρής είναι ιστορικός, ερευνητής στο ΙΙΕ/ΕΙΕ