Οι ρωσοτουρκικές σχέσεις και η προεδρία Τραμπ

Ο πόλεμος στην Γάζα και η κρίση ασφαλείας στη Μέση Ανατολή θεωρούνται τα ζητήματα στα οποία θα ανακύψουν τα πρώτα προβλήματα στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις άμα τη αναλήψει των καθηκόντων από την κυβέρνηση Τραμπ. Εχουν υποτιμηθεί, ωστόσο, και οι συνέπειες της πιθανολογουμένης αλλαγής στάσεως των Ηνωμένων Πολιτειών αναφορικώς με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.

Μέχρι στιγμής η Τουρκία κατόρθωσε να αποκομίσει σημαντικά οφέλη από τη ρωσική εισβολή. Τηρώντας ουδετερότητα, αρνήθηκε να εφαρμόσει τις δυτικές κυρώσεις εναντίον της Ρωσίας αλλά διατήρησε στενές οικονομικές και στρατιωτικές σχέσεις και με την Ουκρανία. Οι τουρκικές επιχειρήσεις επωφελήθηκαν τα μέγιστα από την παράκαμψη των διεθνών κυρώσεων, ενώ το αεροδρόμιο της Κωνσταντινουπόλεως μετετράπη σε κόμβο ταξιδιωτών από και προς τη Ρωσία. Η ουδετερότητα καλωσορίσθηκε από πολλούς ως δείγμα της νέας τουρκικής «στρατηγικής αυτονομίας» σύμφωνα με την οποία η τουρκική στρατηγική δεν ετεροπροσδιορίζεται βάσει των δυτικών ή αμερικανικών υπολογισμών αλλά εκπονείται αποκλειστικώς βάσει των τουρκικών εθνικών συμφερόντων.

Η φημολογούμενη, ωστόσο, νέα πολιτική Τραμπ στο Ουκρανικό δύναται να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα στην τουρκική στρατηγική ασφαλείας. Ο ισχυρισμός Τραμπ ότι «θα τερματίσει τον πόλεμο στην Ουκρανία εντός 24 ωρών» συνήθως ερμηνεύεται ως προσπάθεια επιβολής καταπαύσεως του πυρός στα εμπόλεμα μέρη, ασκήσεως πιέσεως στην Ουκρανία να δεχθεί την προσάρτηση ουκρανικών εδαφών στη Ρωσία, είτε της Κριμαίας είτε και εδαφών πέραν αυτής, και απεμπλοκής των Ηνωμένων Πολιτειών από αυτήν και άλλες διενέξεις εντός της Ευρώπης στο πλαίσιο της αναβιώσεως του αμερικανικού απομονωτισμού. Μια τέτοια εξέλιξη θα αποτελούσε μείζονα αρνητική εξέλιξη για τα τουρκικά συμφέροντα, καθώς θα αποτελούσε δικαίωση του ρωσικού αναθεωρητισμού και αποκατάσταση της ρωσικής ηγεμονίας στη βόρεια ακτή του Ευξείνου Πόντου, απούσης μιας δυτικής ασπίδας ασφαλείας για τα τουρκικά συμφέροντα.

Ο ανταγωνισμός της Οθωμανικής και της Ρωσικής Αυτοκρατορίας για τον έλεγχο του Ευξείνου Πόντου έχει ρίζες αιώνων, αφότου η οθωμανική κυριαρχία επί των βορείων ακτών καταλύθηκε μετά σειρά νικηφόρων για τη ρωσική πλευρά πολέμων. Αξίζει να σημειωθεί επίσης ότι ήταν η σοβιετική απειλή εις βάρος της εδαφικής ακεραιότητος της Τουρκίας και του καθεστώτος των Στενών αμέσως μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου η οποία οδήγησε την Τουρκία να εγκαταλείψει την ουδετερότητα, να ενταχθεί στο δυτικό στρατόπεδο και να υποβάλει αίτηση εντάξεως στο ΝΑΤΟ.

Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και η διάλυση της Σοβιετικής Ενώσεως άφησε την Κριμαία υπό ουκρανική κυριαρχία, κάτι το οποίο ανακούφισε τις τουρκικές ανησυχίες για αναβίωση του ρωσοτουρκικού ανταγωνισμού για τη στρατηγική ηγεμονία επί του Ευξείνου Πόντου. Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες στραφούν στον απομονωτισμό και αδιαφορούν πλέον για τις περιφερειακές διενέξεις στην Ευρώπη, τούτο θα σημαίνει ότι η Τουρκία θα πρέπει εις το εξής να αντιμετωπίσει τυχόν ρωσικές αξιώσεις μόνη της. Το αίτημα της τουρκικής στρατηγικής αυτονομίας μπορεί να ηχεί ελκυστικό στα αφτιά πολλών τούρκων πολιτικών και πολιτών. Δύναται, ωστόσο, να αναβιώσει παλαιούς ανταγωνισμούς και να θέσει σε κίνδυνο θεμελιώδη τουρκικά συμφέροντα. Παρά τα περί του αντιθέτου λεγόμενα, η Δύση εξακολουθεί να αποτελεί αναντικατάστατο πυλώνα της τουρκικής στρατηγικής ασφαλείας.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και επικεφαλής του Προγράμματος Τουρκίας του ΕΛΙΑΜΕΠ