Μεταξύ Αιγαίου και Κύπρου

Ρώτησα κάποτε έναν άνθρωπο που ξέρει εις βάθος το θέμα ποιο είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο για την επίλυση των ελληνοτουρκικών ζητημάτων. Το Κυπριακό, μου απάντησε χωρίς δισταγμό ή αμφιβολία. Είναι προφανές ότι όλα μας τα προβλήματα στη γειτονιά διαπλέκονται, αλλά ομολογώ ότι ξαφνιάστηκα με την άμεση σύνδεση θεμάτων που αναμειγνύουν ζητήματα διμερή με άλλα πολυμερή και σε τελική ανάλυση εμπλέκουν και ένα τρίτο κράτος.

Λίγο παραπάνω από έναν χρόνο πριν, το Κυπριακό δεν υπήρχε πουθενά στον διπλωματικό ορίζοντα, ένα θέμα σχεδόν νεκρό με θάνατο εξ εγκαταλείψεως. Αντιθέτως, οι διμερείς συζητήσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας φαίνονταν να κινούνται βάσει σχεδίου, με πυκνές προγραμματισμένες συναντήσεις και στα τρία επίπεδα της διάδρασης μεταξύ των δύο μερών. Η εξομάλυνση των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών είχε αρχίσει να παρουσιάζει εμφανή αποτελέσματα. Μεταξύ αυτών: η ηρεμία στο Αιγαίο με τη σχεδόν πλήρη παύση υπερπτήσεων και παραβιάσεων στον εναέριο χώρο (που να δούμε πόσο καιρό θα κρατήσει), η γρήγορη διαδικασία θεωρήσεων στα νησιά του Βόρειου Αιγαίου (που οδήγησε σε αριθμούς – ρεκόρ επισκεπτών τους καλοκαιρινούς μήνες και όχι μόνο), η απευθείας επικοινωνία των λιμενικών Αρχών στις δύο ακτές (που οδήγησε στον αποτελεσματικότερο έλεγχο των ήδη αυξημένων μεταναστευτικών ροών), μια σειρά μέτρων χαμηλής πολιτικής ή υψηλού συμβολισμού (που δημιουργούν απτά οικονομικά αποτελέσματα στο εσωτερικό της χώρας και καταδεικνύουν τη νέα εποχή συνεργασίας στο εξωτερικό).

Η εικόνα σήμερα είναι τελείως διαφορετική. Ο αναστημένος Λάζαρος του Κυπριακού είναι πλέον αντικείμενο μελέτης και αναστοχασμού από δύο υψηλόβαθμες αξιωματούχους του ΟΗΕ, αρχικά την ειδική απεσταλμένη του γενικού γραμματέα και ήδη την αναπληρώτρια γενική γραμματέα, ενώ οι εκπρόσωποι των δύο πλευρών συναντώνται και συνομιλούν, έστω και σε άτυπο δείπνο. Αναμφιβόλως και με έντονη ελληνική βοήθεια, ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας βρίσκεται προσκεκλημένος στον Λευκό Οίκο μία εβδομάδα πριν από τις αμερικανικές εκλογές, ενώ ο τούρκος πρόεδρος «χαριεντίζεται» δημοσίως μαζί του, εκεί που δεν του έλεγε «καλημέρα». Συζητείται δε ήδη μεγαλοφώνως η πιθανότητα η Κύπρος να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ (αχ, αυτές οι χαμένες ευκαιρίες και οι ιστορικά λάθος αποφάσεις…), τόσο ώστε να καθιστά αναγκαία την εξίσου μεγαλόφωνη προαναγγελία της τουρκικής άρνησης γιατί «θα επηρεάσει αρνητικά τη διαδικασία λύσης, διαταράσσοντας τη λεπτή ισορροπία στο Κυπριακό». Σε κάθε περίπτωση, η στρατηγική θέση της Κύπρου αναβαθμίζεται καθώς αμερικανοί και ευρωπαίοι σύμμαχοι και εταίροι συναγωνίζονται ποιος θα έχει αμεσότερη πρόσβαση σε βάσεις ή έστω θα εξασφαλίσει την απλή παρουσία σε αυτό το μεγάλο σταθερό αεροπλανοφόρο με την καλύτερη θέα στο πεδίο πολέμου και διαπραγμάτευσης που είναι η Μέση Ανατολή. Από την άλλη πλευρά, είναι σαφές ότι η ελληνοτουρκική προσέγγιση εμφανίζει στοιχεία ασταθούς στασιμότητας, με προφανή τον κίνδυνο άμεσης χειροτέρευσης και τον Πρωθυπουργό να δηλώνει ότι, καθώς οι δύο χώρες παραμένουν σταθερά στις αρχικές τους θέσεις, «αυτό σημαίνει ότι στον τομέα αυτό δεν έχει επιτευχθεί καμία πρόοδος».

Πρόκειται για τη στάθμιση των συγκοινωνούντων δοχείων, που απαιτεί την εξισορρόπηση και των δύο προβληματικών πεδίων, πριν αποτολμήσουμε να σκεφτούμε μια συνολική καλυτέρευση των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών; Εφτασε η διμερής ελληνοτουρκική σχέση στα όριά της και δεν μπορεί να προχωρήσει στο επόμενο επίπεδο χωρίς να εξομαλυνθεί και η τριμερής διάδραση, έστω με τη μορφή 4+1 ή όποια άλλη εξίσωση; Είναι σαφές πάντως ότι όσοι φαντάζονταν ή φοβούνταν ότι τα δύο προβλήματα μπορούν να συζητηθούν και να επιλυθούν χωριστά, είναι πολύ μακριά από την πραγματικότητα. Τα θέματά μας είναι κοινά όσο και η θάλασσα που μας βρέχει.

Η Μαρία Γαβουνέλη είναι καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου

στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ και γενική διευθύντρια του ΕΛΙΑΜΕΠ