Κομμάτια και θρύψαλα

Παράξενο. Το πολιτικό και κομματικό σύστημα το «συνταράζουν» – όπως θα ήθελε ένα παλιό δημοσιογραφικό κλισέ – εξελίξεις σημαντικές και πυκνές. Κι όμως, η επιφάνεια των πολιτικών συσχετισμών μένει αρυτίδωτη. Ή τουλάχιστον αυτό δείχνει η τελευταία σοδειά δημοσκοπήσεων.

Η διαγραφή Σαμαρά από τη Νέα Δημοκρατία θα ήταν, με όρους άλλων εποχών, ένα συγκλονιστικό γεγονός που αλλάζει τα δεδομένα. Αλλά τα ποσοστά της ΝΔ δεν μετακινήθηκαν ούτε δεκαδικό ύστερα από αυτό. Παραμένουν τόσο όσο. Το πολύμηνο οικογενειακό δράμα του ΣΥΡΙΖΑ, που ανέβαινε στις οθόνες μας με όρους καθημερινής σαπουνόπερας, κάτι σαν η «Λάμψη» των ημερών μας, και που τελείωσε με Hollywood ending, με την εκλογή Φάμελλου, θα μπορούσε επίσης να έχει σημαντικό αποτύπωμα. Η αναγγελία της δημιουργίας νέου κόμματος από την πιο πολυσυζητημένη persona στο μικρό star system της πρωινής τηλεόρασης, το ίδιο. Η αλλαγή, για πρώτη φορά σε όλη την κοινοβουλευτική μας ιστορία, του κόμματος που έχει θέση αξιωματικής αντιπολίτευσης στη μέση μιας κοινοβουλευτικής περιόδου, ακόμη περισσότερο. Αλλά τα συγκλονιστικά δεν φαίνεται να συγκλονίζουν πια κανέναν. Και, σχεδόν έξι μήνες μετά, το αποτέλεσμα των ευρωεκλογών του περασμένου Ιουνίου μοιάζει να αποτυπώνεται ξανά και ξανά, με καρμπόν, στις δημοσκοπήσεις. Ο,τι κι αν συμβαίνει από μήνα σε μήνα.

Στην εικόνα θα ταίριαζε ο τίτλος του περίφημου θεατρικού έργου του Γιώργου Σκούρτη. «Κομμάτια και θρύψαλα». Στο κέντρο της πολιτικής σκηνής ένα κόμμα σε ρόλο «κυρίαρχου κόμματος», αλλά με την εκτίμηση ψήφου στο 28% (Metron), το οποίο μαζί με τον αναδυόμενο δεύτερο πόλο του συστήματος αθροίζουν κάτι λιγότερο από 40%. Και από εκεί και πέρα, έξι κόμματα αριστερά του ΠΑΣΟΚ συγκεντρώνουν αθροιστικά ένα 30%. Και τέσσερα κόμματα στα δεξιά της ΝΔ συγκεντρώνουν άλλο ένα 20%. Συνολικά 12 κομματικά σχήματα, σε ποσοστά που τους επιτρέπουν να ελπίζουν σε κοινοβουλευτική παρουσία, μοιράζονται το 90% ενός εκλογικού σώματος, που τίποτε δεν δείχνει ότι μεγαλώνει τα όρια, ότι ανακτά εκείνους που το εγκατέλειψαν σταδιακά, τα τελευταία 20 χρόνια. Ηταν, θυμίζω, πάνω από επτά εκατομμύρια οι πολίτες που μετείχαν στις τελευταίες εκλογές μεγάλης συμμετοχής, το 2009. Ηταν λίγο πάνω από τέσσερα εκατομμύρια στις ευρωεκλογές του περασμένου Ιουνίου.

Αυτή η θρυμματισμένη πολιτική εικόνα κι αυτή η πολιτική ερημιά αποδίδονται συνήθως σε λόγους που συνδέονται με τη συγκυρία, με την εσωτερική ζωή των κομμάτων, με την έλλειψη σημαντικών ηγετικών φυσιογνωμιών στον πολιτικό στίβο και ούτω καθεξής. Πιθανόν. Αλλά υπάρχουν δύο δομικοί παράγοντες που δεν μπορεί να αγνοηθούν.

Ο ένας είναι πως ο θρυμματισμός της κομματικής εκπροσώπησης αντιστοιχεί σε μια εικόνα κοινωνικής διαίρεσης που βαθαίνει – σε όλες τις δυτικές δημοκρατίες, με πρώτη αυτή των ΗΠΑ – και δεν συντίθεται πάντα σε μια ευκρινή πόλωση με δύο αντιτιθέμενους πόλους (όπως τη ζήσαμε κι εμείς τον καιρό των Μνημονίων). Καθρεφτίζεται συχνότερα σε έναν διαρκή κατακερματισμό, σε έναν πολλαπλασιασμό των εκπροσώπων, αντιστρόφως ανάλογο της συμμετοχής και του ενδιαφέροντος των εκπροσωπουμένων, σε μια ατέρμονα διάσπαση του πολιτικού υποκειμένου.

Ο δεύτερος είναι πως αυτή η διάσπαση της πολιτικής εικόνας σε μικρές ψηφίδες αντιστοιχεί σε μία ακόμη πιο θρυμματισμένη εικόνα του κόσμου που σχηματίζουν τα κυρίαρχα Μέσα της εποχής, τα social media. Τα παλιά Μέσα είχαν, έχουν ακόμη, τη φυσική τάση να συνθέτουν την αφήγηση του κόσμου, την καθημερινή καταγραφή του, σε μια ενιαία εικόνα, που προσπαθεί να βάλει σε μια λογική (που μπορεί, φυσικά, να είναι και εντελώς παραπλανητική) τάξη το χάος των άπειρων «γεγονότων». Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αντίθετα, έχουν στη φύση τους να αποσυνθέτουν την εικόνα, να την κόβουν σε όλο και πιο μικρά, ασυνεχή και ασυναφή κομμάτια. Οι άνθρωποι, ακόμη και εκείνοι που προτιμούν να αποφεύγουν τις ειδήσεις, πέφτουν καθημερινά πάνω σε ειδήσεις όχι από κάποια πηγή που οι ίδιοι διάλεξαν ή εμπιστεύθηκαν, μα επειδή οι ειδήσεις τούς «διάλεξαν» στο σύμπαν της δικτύωσης. Και, προπάντων, όπως έγραψε πρόσφατα κάποιος, η ενημέρωση στην οποία έχει πρόσβαση η μεγάλη πλειοψηφία είναι κάπως σαν να βλέπεις ξαφνικά το τρίτο επεισόδιο της τέταρτης σεζόν του «Game of Thrones», χωρίς να έχει ιδέα ποια είναι όλα αυτά τα πρόσωπα και τι νόημα έχουν όσα λένε και κάνουν. Η διασπορά στην πολιτική σκηνή (αλλά και η αποσύνδεση των πολιτών από αυτήν, η αδιαφορία ή η αποχή) καθρεφτίζει με έναν τρόπο αυτή τη διαρκή αποσύνθεση της εικόνας.

Υπήρξε μια εποχή όπου οι άνθρωποι εμπιστεύονταν την ενημέρωσή τους στα Μέσα και είχαν μεγάλη εμπιστοσύνη στην αφήγηση του κόσμου που τα Μέσα προσέφεραν. Την πρώτη φορά που μετρήθηκε στην Αμερική η «εμπιστοσύνη στα Media», ένα 70% δήλωνε εμπιστοσύνη στην πληρότητα, την ακρίβεια και την αμεροληψία με την οποία τα ΜΜΕ μεταδίδουν τις ειδήσεις, ένα 25% είχε επιφυλάξεις και μόνον ένα 5% απαντούσε «καμία εμπιστοσύνη». Στην πιο πρόσφατη αντίστοιχη μέτρηση, και μάλιστα από την ίδια εταιρεία ερευνών, η εμπιστοσύνη είχε κατρακυλήσει στο 31% (με το 33% να απαντά «όχι και πολλή» κι ένα 36% να δηλώνει μηδενική εμπιστοσύνη). Στην Ελλάδα, ως γνωστόν, τα πράγματα είναι ακόμη χειρότερα. Στην έρευνα της Metron, η εμπιστοσύνη στα Μέσα μετριέται στο 19%. Ευθέως ανάλογη της εμπιστοσύνης στην πολιτική ή στο κοινοβούλιο (15%).

Το εύκολο είναι να τα ρίξουμε όλα στο φταίξιμο των social media. Το δύσκολο είναι να σκεφτούμε κάποιες λύσεις, ώστε η δημοσιογραφία να μην κλειστεί σε ένα χρυσό κλουβί με μοναδικό αποδέκτη του προϊόντος της τις εσωτερικές συζητήσεις μιας μικρής ελίτ, που οι υπόλοιποι θα νιώθουν ότι δεν τους αφορούν. Αλλιώς, η εικόνα της πολιτικής, της δημοκρατίας στ’ αλήθεια, θα συνεχίσει να καθρεφτίζει έναν διαρκή θρυμματισμό της εικόνας, μια απώλεια του νοήματος.