Είναι οι ΗΠΑ η επόμενη Σοβιετική Ενωση;

Το 1987 ο ιστορικός Paul Kennedy δημοσίευσε το μπεστ σέλερ του «Η άνοδος και η πτώση των μεγάλων δυνάμεων» (The Rise and Fall of the Great Powers). Μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, η Σοβιετική Ενωση κατέρρευσε, ανοίγοντας την πόρτα στις ΗΠΑ να αναδειχθούν ως η μόνη πλήρως κυρίαρχη δύναμη στον κόσμο. Δεδομένων των πρόσφατων γεγονότων, ωστόσο, ίσως είναι καιρός να ξεσκονίσουμε το βιβλίο του Κένεντι και να εξετάσουμε εκ νέου τα μαθήματά του.

Τον Ιούλιο του 2020, εν μέσω της πανδημίας, έγραψα ένα απαισιόδοξο σχόλιο καθώς πλησιάζαμε στο τέλος της πρώτης θητείας του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ και φοβόμουν ότι οι ΗΠΑ είχαν πέσει σε τέλμα. Αν και η χώρα είχε μια τεράστια δεξαμενή ταλέντων και ενέργειας, το πολιτικό σύστημα ήταν δυσλειτουργικό.

Η σοβιετική κατάρρευση εκδηλώθηκε σε δύο στάδια, με μια γεροντοκρατία να δίνει τη θέση της σε μια απόπειρα ριζικής, ανατρεπτικής μεταρρύθμισης. Σήμερα, ειδικά στη Ρωσία, πολλοί αναλυτές συγκρίνουν τη σοβιετική αποσύνθεση με τις ΗΠΑ. Εξέχουσες προσωπικότητες συγκρίνουν τον Τραμπ με τον Γκορμπατσόφ, του οποίου οι μεταρρυθμίσεις διέλυσαν την ΕΣΣΔ.

Αφού καμουφλάρισε το επαναστατικό του σχέδιο κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας, ο Τραμπ καθιστά πλέον σαφείς τις προθέσεις του. Οπως κάθε επιτυχημένο πολιτικό κίνημα, το «Make America Great Again» («Κάντε Ξανά Μεγάλη την Αμερική» – MAGA) του Τραμπ επικράτησε. Αμερικανοί της εργατικής τάξης (συμπεριλαμβανομένου μεγαλύτερου αριθμού Ασιατών, Ισπανόφωνων και μαύρων ψηφοφόρων) που τους άρεσε το αντισυστημικό μήνυμα του Τραμπ ενώθηκαν με ισχυρούς, εξαιρετικά πλούσιους επιχειρηματίες τεχνολογίας που έχουν τις δικές τους ιδέες για το πώς να μεταμορφώσουν τη χώρα.

Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι αυτός ο συνασπισμός δείχνει ήδη σημάδια πίεσης. Το πιο προφανές ζήτημα είναι ότι πολλά από τα διορθωτικά μέτρα που προτείνει ο Τραμπ θα οδηγήσουν αναπόφευκτα σε πληθωρισμό. Νέοι και υψηλότεροι δασμοί θα αυξήσουν αμέσως το κόστος ζωής και οποιαδήποτε σοβαρή προσπάθεια συγκέντρωσης και απέλασης 11 εκατομμυρίων μεταναστών που δεν έχουν έγγραφα θα δημιουργήσει όλεθρο και νέες ελλείψεις εργατικού δυναμικού στη γεωργία, τις κατασκευές και τα κρίσιμα κέντρα διανομής.

Ομοίως, η περικοπή της γραφειοκρατίας με τον τρόπο που οραματίζονται ο Ιλον Μασκ και ο Βίβεκ Ραμασουάμι θα έβγαζε μεγάλο αριθμό Αμερικανών στον δρόμο. Ετσι, ενώ το λαμπρό μέλλον παραμένει απλώς μια αόριστη υπόσχεση, το διαφαινόμενο κόστος και ο πόνος είναι άμεσα εμφανείς.

Οσοι μιλούν για τη Silicon Valley ονειρεύονται επίσης να απελευθερώσουν τεχνητή νοημοσύνη για να ενισχύσουν την παραγωγικότητα και ως εκ τούτου τα κέρδη των εργαζομένων με χαμηλότερη ειδίκευση. Η ιδέα δεν είναι παράλογη. Αλλά ούτε αυτή η επαναστατική τεχνολογία ούτε οι πιθανές εφαρμογές της έχουν δοκιμαστεί σε κλίμακα.

Ο Μασκ επικροτεί δικαίως τη θεραπεία σοκ του προέδρου της Αργεντινής Χαβιέ Μιλέι για την εξάλειψη των δασμών και το άνοιγμα της οικονομίας της Αργεντινής, ωστόσο όλοι γνωρίζουμε ότι η λέξη «δασμοί» είναι η αγαπημένη λέξη του Τραμπ. Μένει να δούμε πώς θα λυθεί αυτή η εμφανής ένταση.

Σε μια πιο αισιόδοξη νότα, οι ΗΠΑ από μόνες τους δεν μπορούν να προκαλέσουν μια κατάρρευση του παγκόσμιου εμπορίου σε επίπεδο Μεγάλης Υφεσης, καθώς η Αμερική αντιπροσωπεύει μόνο το 13,5% των παγκόσμιων εισαγωγών. Φυσικά, άλλες χώρες μπορεί να αντεπιτεθούν. Αλλά όσο πιο χαοτικός είναι ο Τραμπ, τόσο λιγότερες είναι οι πιθανότητες να βρει μιμητές. Απλώς κοιτάξτε την αποτρεπτική επίδραση που είχε το Brexit σε άλλους ευρωσκεπτικιστές ή πόσο πρόθυμα ήταν τα περισσότερα σοβιετικά διάδοχα κράτη να υιοθετήσουν μια διαφορετική νοοτροπία.

Ετσι, ένα μέρος του συνασπισμού Τραμπ θέλει την παγκοσμιοποίηση και το άλλο μέρος την απορρίπτει. Η ειρωνεία είναι ότι το τελευταίο στρατόπεδο θα νιώσει τον μεγαλύτερο πόνο από τις προσπάθειες να στραφούν οι ΗΠΑ περισσότερο στον εαυτό τους. Η πολιτική ατζέντα του Τραμπ, εάν εφαρμοστεί, αναπόφευκτα θα σπείρει τους σπόρους ενός νέου κύματος δυσαρέσκειας, διαμαρτυρίας και θεωριών συνωμοσίας.

Η ίδια περιγραφή ισχύει για τη μετασοβιετική εμπειρία στα τελευταία χρόνια του εικοστού αιώνα. Η απότομη, ταχεία αλλαγή οδήγησε μόνο σε αναστάτωση, με όλους εκείνους που βλάπτονται από αυτήν να εντάσσονται στην επόμενη ομάδα των αλλοτριωμένων. Μια παρόμοια δυναμική φαίνεται να επικρατεί στις ΗΠΑ. Η σημερινή Ρωσία σίγουρα το ελπίζει.

Ο Harold James είναι καθηγητής Ιστορίας και Διεθνών Υποθέσεων στο Princeton University