Το τέλος των θεσμικών αντιβάρων;

Το πολιτικό σύστημα των ΗΠΑ διαμορφώθηκε, ήδη από την εποχή της συνέλευσης της Φιλαδέλφειας το 1787, με βάση τα λεγόμενα «θεσμικά αντίβαρα» (checks and balances). Κύριος στόχος τους ήταν ο αμοιβαίος περιορισμός των εξουσιών και η αποτροπή της κυριαρχίας ενός λαοπλάνου ηγέτη που θα χρησιμοποιούσε τον λαό για να θέσει σε κίνδυνο τη δημοκρατία. Τα θεσμικά αντίβαρα περιλαμβάνουν την υιοθέτηση ενός σύνθετου ομοσπονδιακού συστήματος, τη συνεργασία μεταξύ των βασικών εξουσιών και επιβάλλουν αμοιβαίους ελέγχους για να αποφευχθεί η ανεξέλεγκτη συγκέντρωση και άσκηση της (ιδίως εκτελεστικής) εξουσίας.

Είναι πρώιμο να συμπεράνουμε ότι η εκλογή Τραμπ θα θέσει σε κίνδυνο την αμερικανική δημοκρατία. Ωστόσο η νίκη του Τραμπ, και ιδίως η παράλληλη κυριαρχία τού, πλήρως πλέον «τραμπικού», Ρεπουμπλικανικού Κόμματος στις εκλογές για τη Γερουσία και πιθανώς και για τη Βουλή των Αντιπροσώπων, τού δίνει τεράστιες δυνατότητες ριζικής αλλαγής του πολιτικού και αξιακού σκηνικού στη χώρα.

— Νομοθετικά: Ενα Κογκρέσο ελεγχόμενο από έναν πρόεδρο που θεωρεί ότι είναι πλέον ανεξέλεγκτος θα εγκρίνει και θα χρηματοδοτεί όλες τις νομοθετικές προτεραιότητες του προέδρου (από τη χρηματοδότηση ενός τείχους στα σύνορα με το Μεξικό έως τη διακοπή χρηματοδότησης στην Ουκρανία, τους οργανισμούς του ΟΗΕ ή την ανατροπή του Obamacare). Οι πολιτικές Μπάιντεν για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή θα είναι τα πρώτα θύματα.

— Δικαστικά: Ο νέος πρόεδρος, ελέγχοντας τη Γερουσία, θα μπορέσει, χωρίς δυσκολίες, να αντικαταστήσει 2 (ή και 3) συντηρητικούς δικαστές στο Ανώτατο Δικαστήριο. Ο Clarence Thomas είναι 76 ετών, ο Samuel Alito 74 και ο πρόεδρος John Roberts 69. Η παραίτησή τους τώρα θα εξασφαλίσει ότι οι τυχόν νεοδιοριζόμενοι, από τον Τραμπ, εξίσου συντηρητικοί δικαστές θα επιτρέψουν τη διατήρηση της σημερινής σχέσης 6-3 μεταξύ συντηρητικών και φιλελεύθερων δικαστών για δεκαετίες (ο Thomas είναι δικαστής εδώ και 33 χρόνια). Το Δικαστήριο, έτσι, θα μπορεί να διαμορφώσει την ερμηνεία του Συντάγματος πολύ μετά την αποχώρηση Τραμπ. Η συντηρητική στροφή της νομολογίας του Δικαστηρίου σε κομβικά πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα – από τις αμβλώσεις και την οπλοφορία έως τις εξουσίες του ομοσπονδιακού επιπέδου – θα παγιωθεί.

— Εκτελεστικά: Η εκλογή Τραμπ θα οδηγήσει, τυπικά ή άτυπα, στην αμνήστευση των εγκλημάτων της 6ης Ιανουαρίου 2021 και την αναβολή/διακοπή των σε εξέλιξη δικαστικών υποθέσεων κατά του ιδίου για τη φερόμενη συνέργειά του στα γεγονότα αυτά. Η πρόσφατη απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου που αναγνώρισε στον πρόεδρο εκτεταμένη ασυλία σε πράξεις που ασκεί σε εκτέλεση των καθηκόντων του θα εφαρμοστεί ασμένως από τον νέο πρόεδρο. Ο Τραμπ μπορεί ακόμα να επιλέξει να δώσει χάρη στον εαυτό του (το είχε θίξει ήδη το 2020), δημιουργώντας ένα νέο θεσμικό πρόβλημα για τη χώρα.

Προφανώς δεν είναι η πρώτη φορά που οι ΗΠΑ έχουν μία ενιαία κομματικά διακυβέρνηση (μεταξύ 2020-22 ο Μπάιντεν είχε «δικό του» το Κογκρέσο). Και σε προηγούμενες περιόδους το κόμμα που ήλεγχε όλες τις εξουσίες επέβαλλε την ατζέντα του. Είναι ωστόσο η πρώτη φορά από την εποχή του Εμφυλίου όπου το κόμμα που ελέγχει το Κογκρέσο ελέγχεται από ένα άτομο που θεωρεί ότι όλα του επιτρέπονται. Με αυτή τη λογική, η πορεία των ΗΠΑ προς μία, όχι αναγκαστικά αυταρχική, αλλά οπωσδήποτε ιδιαίτερα συγκεντρωτική και κομματικοποιημένη διακυβέρνηση είναι σχεδόν βέβαιη. Ο συνδυασμός της λαϊκιστικής πολιτικής του προέδρου και της κοινωνικά αναχρονιστικής πολιτικής του κόμματός του σημαίνει ότι στις ΗΠΑ ίσως αγνοηθούν οι αναγκαίες ισορροπίες που έχτισαν τη συμβίωση μεταξύ τόσο διαφορετικών πολιτών.

Μοναδική ελπίδα παραμένει το ότι οι ΗΠΑ είναι ομοσπονδία 50 πολιτειών οι οποίες έχουν ευρείες αρμοδιότητες. Οσες έχουν κυβερνήτες και πολλούς πολιτειακούς βουλευτές του Δημοκρατικού Κόμματος, καθώς και τα πολιτειακά δικαστήρια, ίσως αποτελέσουν ανάχωμα στην εξουσία του Τραμπ, όπως είχε συμβεί στην πρώτη προεδρική θητεία του (2016-20).

«Δημοκρατία. Αν μπορείτε να τη διατηρήσετε» (a republic, if you can keep it) είχε πει έξω από την αίθουσα όπου υπογράφηκε το Σύνταγμα ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, πατέρας της ανεξαρτησίας και από τους συντάκτες του αμερικανικού Συντάγματος, σε μία παρισταμένη που τον ρώτησε τι τελικά είχαν αποφασίσει. Τα επόμενα χρόνια θα δείξουν αν οι Αμερικανοί μπορούν να την κρατήσουν.

O Γιάννης Παπαγεωργίου είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης