Μνήμη ανταλλαγής πληθυσμών

Πριν από λίγες ημέρες το Πανεπιστήμιο της Καππαδοκίας στην Τουρκία διοργάνωσε στη Σινασό (σήμερα Μουσταφά Πασά) ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον συνέδριο. Με συμμετοχή τούρκων κι ελλήνων ακαδημαϊκών δασκάλων, ιστορικών αναλυτών και απλών πολιτών με σχετικό οικογενειακό παρελθόν εξετάσθηκαν επί τρεις ημέρες τα γεγονότα, οι μνήμες και οι συνακόλουθες συνέπειες της αναγκαστικής ανταλλαγής πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας που πραγματοποιήθηκε πριν από εκατό ακριβώς χρόνια.

Εξαιρετικό ενδιαφέρον είχαν κάποιες εισηγήσεις σχετικές με την παιδεία στην Ανατολία και την παράδοση των Καραμανλήδων. Αυτοί ήσαν τουρκόφωνοι ελληνικής καταγωγής, που όμως έγραφαν τουρκικά με ελληνικούς χαρακτήρες. Ο ξεχωριστός διανοούμενος Ευαγγελινός Μισαηλίδης είχε εκδώσει στην Κωνσταντινούπολη μια εφημερίδα, την «Ανατολή», γραμμένη όλη στα καραμανλίδικα. Αργότερα την εξέδωσε πάλι στη Θεσσαλονίκη με συνεργασία του Ν. Ρίζου. Οταν την ανέλαβε, αργότερα, ο Ιορδάνης Λιμνίδης την ενέταξε στη «Μακεδονία» και εκδόθηκε με τίτλο «Νέα Ανατολή», πάντοτε γραμμένη στα καραμανλίδικα.

Αυτό που έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον είναι η κάλυψη από τη «Νέα Ανατολή» της ανταλλαγής των πληθυσμών. Αρχισε να την αποκαλεί «καταναγκαστική» ανταλλαγή, κυρίως λόγω του ότι είχαν περιληφθεί οι Ελληνες της Καππαδοκίας που οι Τούρκοι είχαν αρχικά εξαιρέσει. Προκειμένου όμως να εξασφαλιστεί η σωτηρία του Πατριαρχείου και των περίπου 100.000 Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, η ελληνική κυβέρνηση, με τη στήριξη των Αγγλων, επέμεινε και οι Τούρκοι τελικά αποφάσισαν να κρατήσουν το Πατριαρχείο και να διώξουν όλους τους χριστιανούς της χώρας. Το ίδιο τότε έκαναν και για τους χριστιανούς της Μολδαβίας. Ετσι η καταναγκαστική ανταλλαγή πληθυσμών με την Ελλάδα πήρε μια ιδιαίτερα τραγική μορφή και μετακινήθηκαν στην Ελλάδα άνθρωποι που δεν είχαν καμία απολύτως σχέση με τη χώρα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός πως ο δήμαρχος μιας κεντρικής κωμόπολης της περιοχής, του Urgup (Προκόπι), είναι απόγονος μετακινηθέντων μουσουλμάνων από την Εδεσσα. Με υπερηφάνεια μίλησε για τις ελληνικές ρίζες του και εξιστόρησε τις δοκιμασίες που πέρασαν αυτοί που ήρθαν από την Ελλάδα. Το πιο χαρακτηριστικό ήταν πως μέχρι πριν από μία γενιά δεν είχαν δικαίωμα να παντρευτούν γηγενείς τούρκους υπηκόους. Σημαντικό επίσης είναι πως πολλοί πρόσφυγες από την Ελλάδα, με προέλευση τη Βόρεια Καστοριά και περιοχές της Φλώρινας, μιλούσαν είτε αλβανικά είτε σλαβομακεδονικά. Συνομίλησα μάλιστα στο συνέδριο με κάποιους από αυτούς κι εντυπωσιάστηκα από τις μνήμες τους, από αφηγήσεις των παππούδων τους, από τη χώρα προέλευσής τους, την Ελλάδα δηλαδή.

Στα θέματα αποζημιώσεων και κάλυψης αναγκών ουσιαστικά ο κόσμος έμεινε αβοήθητος. Δίχως πραγματική ενίσχυση και  συμπαράσταση. Ενδιαφέρον επίσης είχε η αναφορά μιας ελληνίδας ερευνήτριας για τις προσπάθειες και τις τύχες των σωματείων που ιδρύθηκαν στην Ελλάδα με αναφορά τις πόλεις από τις οποίες έφυγαν οι πρόσφυγες – με ειδική μνεία στο Προκόπι της Καππαδοκίας. Εκεί όμως που οι εντυπώσεις χάλασαν ήσαν στην απουσία πολλών ελλήνων ομιλητών, που είχαν δηλώσει συμμετοχή και δεν φάνηκαν. Ιδιαίτερα, μεταξύ τους, η απουσία της εκπροσώπου του ελληνικού προξενείου της Κωνσταντινούπολης, αλλά και του ομιλητού στην τελετή έναρξης, του συνδιοργανωτή του Συνεδρίου και εκπροσώπου του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, από την Αθήνα. Με τέτοιες συμπεριφορές δεν πετυχαίνουμε σοβαρούς στόχους σε όσα ζητήματα μας ενδιαφέρουν.

«Ολο το Συνέδριο στη Σινασό οφείλεται στο όραμα, τις προσπάθειες και τη γενναιοδωρία του σινασιώτη ευπατρίδη Γρηγόρη Χατζηελευθεριάδη, που εμπνεύστηκε το χτίσιμο πολιτιστικών και πολιτικών γεφυρών ανάμεσα στους δύο λαούς σε αντικατάσταση του μίσους και της καχυποψίας που είχε δημιουργηθεί. Και φαίνεται να πετυχαίνει…».