Η Εκθεση Ντράγκι και τα μηνύματα

Η Εκθεση Ντράγκι επικεντρώνεται σε τρία πεδία: την τεχνολογία, την αποανθρακοποίηση και την άμυνα της ΕΕ. Πίσω από τα διάφορα μέτρα που προτείνει, βρίσκεται η ανησυχία για την καθυστέρηση της ΕΕ σε σχέση με τη μεγαλύτερη υπαρξιακή απειλή των τελευταίων χιλιετηρίδων: την κλιματική αλλαγή και τις συνέπειές της για τη Δημοκρατία, τους θεσμούς, την ποιότητα της συλλογικής μας ζωής και την ασφάλεια των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Το μεγάλο μήνυμά της είναι το μέγεθος των παρεμβάσεων που θεωρεί ότι απαιτούνται για να επιτευχθούν μείζονες μεταβολές στα πεδία-στόχους. Ο Ντράγκι μιλάει για «υπαρξιακή πρόκληση» (existential challenge), όπου ο όρος «πρόκληση» σημαίνει «κίνδυνος». Οταν προτείνει αύξηση των επενδύσεων (ως ποσοστό του ΑΕΠ) κατά πέντε ποσοστιαίες μονάδες μέσα στα επόμενα χρόνια, για χώρες που σήμερα ήδη επενδύουν γύρω στο 24% του ΑΕΠ τους, ουσιαστικά περνάει το μήνυμα ότι η Ευρώπη υπνοβατεί.

Η Εκθεση αναφέρεται στην ανάγκη ενός «τεχνολογικού άλματος» σε συνδυασμό με μια «νέα βιομηχανική πολιτική», όχι όμως με τα γνωστά παθογενή χαρακτηριστικά της ευνοιοκρατικής μεταχείρισης, της υπόγειας συναλλαγής, της κρατικής αναποτελεσματικότητας και της σπατάλης πόρων. Στη θέση αποτυχημένων μορφών βιομηχανικής πολιτικής θέτει μια προσέγγιση, που θα συνδέει την τεχνολογική διάσταση, την εκπαίδευση, το φορολογικό σύστημα, τις κρατικές ρυθμίσεις, τον ανταγωνισμό και, κυρίως, θα διασφαλίζει το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα.

Οι προτάσεις Ντράγκι επικρίθηκαν ήδη ως ουτοπικές με τη δημοσιοποίησή τους, ιδιαίτερα στο σημείο που προτείνουν αύξηση του κοινοτικού χρέους και την έκδοση ευρωπαϊκών ομολόγων. Οι αντιρρήσεις αυτές είναι γνωστές και κατανοητές. Ομως, το αν η Εκθεση είναι ουτοπική ή όχι εξαρτάται από το πώς αποτιμά κανείς σήμερα τις απειλές στα τρία πεδία που θίγει και τη βούληση των ευρωπαϊκών κοινωνιών να τις αντιμετωπίσουν. Εξαρτάται και από το πώς βλέπει κανείς την εξέλιξη του βάρους της ΕΕ στη διεθνή σκηνή στην τελευταία δεκαετία.

Οι πολιτικές για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, η οποία και διογκώνεται, φαίνεται να έχουν χάσει σε προτεραιότητα. Μόνο οι πραγματικές συνέπειες μπορούν να ασκήσουν πίεση για πιο αποτελεσματικές παρεμβάσεις. Επίσης, η πολιτική για την άμυνα της ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με πολλά και ισχυρά εθνικά συμφέροντα, που δύσκολα θα καταλήξουν σε αποφασιστικές επιλογές. Οσο οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ αποτελούν τον αποφασιστικό παίκτη στο αμυντικό πεδίο, οι ευρωπαϊκές χώρες θα σπρώχνουν προς τα πέρα σχέδια για σοβαρές αυξήσεις σε δαπάνες μιας κοινής αμυντικής πολιτικής. Το τεχνολογικό χάσμα ΕΕ και ΗΠΑ, ιδιαίτερα η ικανότητα αξιοποίησης των τεχνολογικών εξελίξεων, συνεπάγεται από καιρό μια τεχνολογική υστέρηση της Ευρώπης, η οποία επηρεάζει την ανταγωνιστικότητα, τους ρυθμούς μεγέθυνσης, τη δυνατότητα άσκησης κοινωνικής πολιτικής και, γενικά, το βιοτικό επίπεδο στην ΕΕ, αλλά δεν φαίνεται να κινητοποιεί δράσεις που να περιορίσουν το πρόβλημα.

Οι αντιδράσεις που εκφράστηκαν, πέρα από την ειδικότερη επιχειρηματολογία τους, είναι υποδηλωτικές για ένα ακόμα πιο σημαντικό πρόβλημα: την επιφυλακτικότητα των ηγεσιών των χωρών μελών της ΕΕ να αναλάβουν πρωτοβουλίες με στόχο να αντιμετωπίσουν πολύ σημαντικές κοινές απειλές. Ακόμα και αν θέσει κανείς πιο ήπιους στόχους από ό,τι η Εκθεση, το ερώτημα είναι πώς αυτοί θα επιτευχθούν από κοινωνίες που συνεχίζουν ως εάν δεν συμβαίνει τίποτα και αρνούνται να καταλάβουν τι συνέπειες έχει η πολιτική χαλαρότητα απέναντι στην κλιματική και την ενεργειακή κρίση, το δημογραφικό, η απουσία προληπτικών – προνοητικών παρεμβάσεων για το κοντινό μέλλον κ.ά. Οι κοινωνίες μας έχουν συνηθίσει να ακούν για κινδύνους, αλλά να προσπερνούν τα μηνύματα αυτά, μέχρι τη στιγμή που βιώνουν τις συνέπειες, ξεχνώντας τότε, ότι υπήρξαν προειδοποιήσεις για τις κακοτυχίες που προκύπτουν, τις οποίες αγνόησαν και συνεχίζουν να αγνοούν.

Η Ελλάδα δεν αποτελεί ειδικό σημείο αναφοράς στην Εκθεση. Με εξαίρεση την άμυνα, όπου οι δαπάνες της χώρας είναι ήδη υψηλές, τα άλλα πεδία (τεχνολογία – βιομηχανική ανάκαμψη, κλιματική αλλαγή) έχουν οριακό βάρος στις εθνικές μας επιλογές. Ωστόσο, ένας κοινός παρονομαστής μεταξύ ΕΕ και Ελλάδας βρίσκεται σε αυτό που αναφέρθηκε: στην άρνηση να αναγνωριστούν τα προβλήματα του αύριο, να διαμορφωθούν πολιτικές παρεμβάσεις και να υλοποιηθούν με αποτελεσματικότητα.

Η Εκθεση θα έπρεπε να μελετηθεί προσεκτικά και «πίσω από τον καθρέφτη» της, ώστε με ψύχραιμη ματιά να εντοπιστούν οι προεκτάσεις που προκύπτουν και για τη χώρα, ακόμα και από τις αντιδράσεις απέναντι στις προτάσεις της. Διαβάζοντας τα διάφορα ζητήματα που επισημαίνει, δημιουργούνται ερωτήματα που μπορούμε να αγνοήσουμε ή να αντιμετωπίσουμε: πιστεύουμε ότι με τις δυνατότητες και τις αδυναμίες μας (αρνητική καθαρή αποταμίευση, υπερκατανάλωση, ισχνό επίπεδο επενδύσεων, αδύναμη διεθνής θέση σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση – Εκθεση Pisa, τη λειτουργία του κράτους δικαίου, τη διαφθορά, το τεχνολογικό μας υπόβαθρο, την αποτελεσματικότητα του κράτους), μπορούμε να είμαστε ικανοποιημένοι ή ανήσυχοι; Μπορεί κανείς να διαφωνήσει ή να συμφωνήσει με επιμέρους σημεία της Εκθεσης, όμως αυτή δεν παύει να αποτελεί μια πρόκληση για τη σκέψη και την αυτοπροστασία μας σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Ο Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώην υπουργός