Η ζωή που δεν έζησαν

Ενα από τα σπουδαιότερα λογοτεχνικά έργα του 20ού αιώνα, Τα χρόνια της αθωότητας, της Ιντιθ Γουόρτον (1862-1937), έρχεται να προστεθεί στην Κλασική Σειρά Ξένης Λογοτεχνίας των Εκδόσεων Μίνωας σε μετάφραση Ολγας Γκαρτζόνικα. Για αυτό το μυθιστόρημα η Γουόρτον τιμήθηκε με το Βραβείο Πούλιτζερ το 1921 και έγινε η πρώτη γυναίκα που το απέσπασε στην ιστορία του θεσμού.

Δεν είναι άγνωστο το έργο στο κινηματογραφόφιλο κοινό. Τα χρόνια της αθωότητας, το δωδέκατο μυθιστόρημα και ίσως το πιο πολυδιαβασμένο της Ιντιθ Γουόρτον, μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο από τον βραβευμένο με Οσκαρ σκηνοθέτη, Μάρτιν Σκορσέζε, ο οποίος επέλεξε για τους πρωταγωνιστικούς ρόλους τον Ντάνιελ Ντέι-Λιούις και τη Μισέλ Φάιφερ, το 1993.

Η ιστορία διαδραματίζεται στους κόλπους της απαιτητικής κοινωνικά ανώτερης τάξης της Νέας Υόρκης του 1870, η οποία κυοφορεί στα σπλάχνα της τη συναισθηματική καταπίεση, τη μονοτονία της εθιμοτυπικής ρουτίνας, τη συμβατική αιχμαλωσία και κυρίως τον σκληρό καθωσπρεπισμό.

Ο νεαρός δικηγόρος Νιούλαντ Αρτσερ σχεδιάζει το μέλλον του με την αξιαγάπητη αρραβωνιαστικιά του Μέι Γουέλαντ η οποία κατάγεται από τις πιο σεβαστές οικογένειες, όταν η εξαδέλφη της, η κόμισσα Ελεν Ολένσκα, μεγαλωμένη στην Ευρώπη, εγκαταλείπει τον σύζυγό της και επιστρέφει στη Νέα Υόρκη. Καθώς η οικογένεια της Μέι προσπαθεί να βοηθήσει την Ελεν Ολένσκα να προσαρμοστεί, διοργανώνοντας ακόμα και ένα επίσημο δείπνο, όπως αρμόζει στην καλή κοινωνία της Αμερικής, με απώτερο στόχο όμως να την πείσουν να επιστρέψει στον γάμο της, ο Νιούλαντ γοητεύεται από την αντισυμβατική Ελεν, η οποία διαθέτει κάτι που οι άλλες κυρίες ίσως το κρύβουν τεχνηέντως, προσωπικότητα.

Σκανδαλίζοντας

Η Ελεν, που κατοικεί μόνη της σε μια φτωχογειτονιά και στις βόλτες της συνοδεύεται από τον βρετανό τραπεζίτη Μπόφορτ, δεν ενδιαφέρεται να κρατήσει άσπιλη την υπόληψή της, γεγονός που σκανδαλίζει την καλή κοινωνία. Και ο Νιούλαντ αναγνωρίζοντας ότι οι συνθήκες για τις γυναίκες δεν είναι ευνοϊκές προσπαθεί να την υπερασπιστεί «[…]Οι γυναίκες πρέπει να είναι ελεύθερες, το ίδιο ελεύθερες με εμάς…]», καθώς συγκινείται από την ανάγκη της Ελεν έστω και γι’ αυτή τη μοναχική ελευθερία, την επιθυμία της να πάρει διαζύγιο. Οταν η Ελεν ξεσπαθώνει «[…]Η αληθινή μοναξιά είναι να ζεις ανάμεσα σε όλους αυτούς τους καλούς ανθρώπους που το μόνο που σου ζητούν είναι να προσποιείσαι![…]», ο αναγνώστης αναγνωρίζει τη φωνή της ίδιας της συγγραφέα η οποία υπήρξε άλλωστε καταπιεσμένη και δεν είχε ούτε την υποστήριξη της οικογένειάς της όταν ξεκίνησε να γράφει. Είναι φανερό ότι στη γραφή της περνάει και ορισμένες από τις δικές της φεμινιστικές ιδέες ενάντια στους ακλόνητους κοινωνικούς κανόνες της εποχής.

Ενώ η Μέι είναι ικανοποιημένη από τη θέση της στο κοινωνικό γίγνεσθαι, η Ελεν είναι τολμηρή και αναζητά περισσότερα από τη ζωή, δεν αποδέχεται ότι οι γυναίκες πρέπει να υποχωρούν στο παρασκήνιο ούτε και τους στενόμυαλους κανόνες που διέπουν τη γυναικεία φύση. Και ο Νιούλαντ, ενώ είναι ευχαριστημένος με τη ζωή του στην ανώτερη τάξη της Νέας Υόρκης, αναγνωρίζει ότι και εκείνος και οι συνομήλικοί του ζουν σε ένα ξεπερασμένο σύστημα και αυτό του προκαλεί ανάμεικτα συναισθήματα. Αναρωτιέται αν η αρραβωνιαστικιά του θα επιθυμούσε ποτέ κάτι διαφορετικό από το σπιτικό που θα της προσέφερε. Ομως όταν αναλαμβάνει την υπόθεση διαζυγίου της Ελεν, όσο και να τη συμπονά, όσο και να έχει αντιληφθεί τη μοναξιά και τη δυστυχία της, όσο και αν αυτή η γυναίκα ανέτρεπε τις παγιωμένες αξίες του, συλλογίζεται το κόστος που θα επιφέρει στο κοινωνικό του στάτους να συγγενέψει, έστω και εξ αγχιστείας, με μια οικογένεια που θα έχει κλονισθεί από ένα σκανδαλώδες διαζύγιο. Γιατί η ανώτερη τάξη – ο τιμητής των πάντων – δεν θα το ανεχόταν. «[…]Η άδολη, καλοκάγαθη Νέα Υόρκη, στης οποίας τη συμπαράσταση υπολόγιζε εμφανώς αυτή η γυναίκα, ήταν εκείνο ακριβώς το μέρος που θα μπορούσε να ελπίζει λιγότερο για επιείκεια.[…]». Και αποθαρρύνει την Ελεν από το να διεκδικήσει διαζύγιο από τον σύζυγό της, να υποχωρήσει μπροστά στις ανόητες προκαταλήψεις, για να κρατήσει την αξιοπρέπειά της. Κάτι που όμως θα το μετανιώσει πικρά, επειδή, όταν συνειδητοποιήσει πόσο ερωτευμένος είναι με την Ελεν, θα είναι πλέον αργά, αφού θα έχει παντρευτεί τη Μέι, η οποία «[…Απλώς ωρίμαζε καταλήγοντας ένα αντίγραφο της μητέρας της και, όλως περιέργως, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας προσπαθούσε να μετατρέψει τον ίδιο σε κύριο Γουέλαντ (όπως τον πατέρα της)[…]». Διάσπαρτες στο μυθιστόρημα οι χειριστικές όψεις της αθωότητας της Μέι, που με τον τρόπο που παρατίθενται, υπαινικτικά, φανερώνουν τη μεγάλη δεξιοτεχνία της γραφής της συγγραφέα.

Εγκλωβισμός

Η Γουόρτον εγκλωβίζει αλύπητα τον ήρωά της, Νιούλαντ, σε μια καθημερινότητα όπου αποτυπώνεται η δυστυχία στην προσαρμογή και η καταστολή κάθε ανατροπής. Εκείνος καταρρέει από το καθήκον στις υποκριτικές στρεβλωτικές επιταγές της ομήγυρης και αποτυγχάνει εν τέλει να ζήσει όπως εκείνος θα επιθυμούσε τη ζωή του αφού δεν κάνει ποτέ το άλμα  στις ηθικές απαγορεύσεις που παραμονεύουν.

Σε αντίθεση με τον ήρωά της, η Γουόρτον κατάφερε να χωρίσει τον σύζυγό της, ξέφυγε από έναν παρόμοιο κύκλο καλής κοινωνίας που μέσα του ασφυκτιούσε και εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Γαλλία περιστοιχιζόμενη από συγγραφείς. Μέχρι τον θάνατό της εξέδωσε άλλα επτά έργα.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece

Edith Wharton
Τα χρόνια της αθωότητας
Μτφ. Ολγα Γκαρτζονίκα
Εκδ. Μίνωας 2024, σελ. 440
Τιμή 16 ευρώ