Ποίηση σε εικόνα

^«Οταν ο κινηματογράφος δεν είναι ντοκουμέντο, είναι όνειρο» είχε πει κάποτε ο Ινγκμαρ Μπέργκμαν. «Ο Αντρέι Ταρκόφσκι  είναι ο μεγαλύτερος όλων διότι κινείται με άνεση στον χώρο και τον χρόνο χωρίς ποτέ να εξηγεί. Είναι ένας μάντης που σκηνοθετεί τις οπτασίες του με το πιο βαρύ αλλά και πιο πρόθυμο μέσο. Τον κινηματογράφο».

Σπανίως η ποίηση βρίσκει κοινά σημεία με την κινηματογραφική εικόνα, ενώ στις περισσότερες περιπτώσεις η έννοια της ποίησης χρησιμοποιείται εύκολα, πρόχειρα σε ό,τι αφορά τον κινηματογράφο. Γιατί ας είμαστε ειλικρινείς. Μετρημένοι στα δάχτυλα είναι οι κινηματογραφικοί δημιουργοί που με το έργο τους κατάφεραν να αρθρώσουν γνήσιο ποιητικό λόγο, και ένας από αυτούς (ίσως ο κορυφαίος όλων) είναι πράγματι ο Ρώσος Αντρέι Ταρκόφσκι (1932-1986). Ο δημιουργός του «Στάλκερ» και του «Σολάρις», των «Παιδικών χρόνων του Ιβάν» και του «Αντρέι Ρουμπλιόφ», του «Καθρέφτη» και της «Νοσταλγίας».

Η ιδέα

Η «Θυσία» υπήρξε η τελευταία ταινία του Ταρκόφσκι και η ιδέα της γεννήθηκε πριν από τη «Νοσταλγία», παραγωγής του 1983. Οι πρώτες σημειώσεις και τα πρώτα σχέδια για τη «Θυσία» έγιναν όταν ο Ταρκόφσκι ζούσε ακόμη στη Σοβιετική Ενωση (αυτομόλησε στην Ευρώπη μετά τη «Νοσταλγία»). «Κεντρική ιδέα ήταν η μοίρα ενός άντρα, άρρωστου από καρκίνο, του Αλεξάντερ, ο οποίος λυτρώνεται από τα πάθη του προσφέροντας μια θυσία» θα έλεγε ο ίδιος ο δημιουργός, ο οποίος κατά τραγική ειρωνεία πέθανε την ίδια την χρονιά παραγωγής της «Θυσίας» από την επάρατη νόσο.

«Φυσικά έχω συνείδηση του γεγονότος ότι σήμερα η ιδέα της θυσίας δεν έχει και τόσο φανατικούς οπαδούς – κανένας σχεδόν δεν σκέφτεται να θυσιαστεί για κάτι ή για κάποιον άλλον» θα έλεγε επίσης ο σκηνοθέτης. «Πάντως τα επακόλουθα αυτής της απόφασης εξακολουθούν να αποδεικνύονται κρίσιμα και αποφασιστικά».

«Ενας καλλιτέχνης του 19ου αιώνα που εξόκειλε στον σύγχρονο κινηματογράφο» αποκαλεί τον Αντρέι Ταρκόφσκι ο κριτικός των «Cahiers du Cinema» Αντρέ ντε Μπεκ. Γιατί το σινεμά του Ταρκόφσκι οικοδομείται με θεμέλια την αναζήτηση, την ανάμνηση και το όνειρο. Κινήσεις προς το μέλλον, προς το παρελθόν και προς το εσωτερικό των ηρώων του. Η ηγεμονία των αισθήσεων οδηγεί στη δομή της περιπλάνησης, τοποθετώντας το μυστήριο της αναζήτησης στο κέντρο των ταινιών του σκηνοθέτη.

Ισως το χαρακτηριστικό του Ταρκόφσκι που τον κατατάσσει στην αφρόκρεμα των ποιητών-στοχαστών του κινηματογράφου να ήταν η ανάγκη του να κινηματογραφεί σαν μια πράξη ιερότητας και πίστης. «Αυτός που προδίδει έστω και μια φορά τις αρχές του χάνει την αγνότητα της σχέσης του με τη ζωή, η εξαπάτηση του εαυτού του είναι μια πράξη παραίτησης από τα πάντα, από την ταινία του, από τη ζωή του» θα ανέφερε ο ίδιος στην αυτοβιογραφία του, «Σμιλεύοντας τον χρόνο». Στο ίδιο βιβλίο εξάλλου λέει ότι «η ουσία της δουλειάς ενός σκηνοθέτη είναι να σμιλεύει τον χρόνο. Οπως ένας γλύπτης αρπάζει τον μαρμάρινο όγκο και με συνείδηση της μορφής που θα προκύψει αφαιρεί οτιδήποτε δεν μας ανήκει, έτσι και ένας σκηνοθέτης αρπάζει έναν χρονικό όγκο για να τον επεξεργασθεί…».

«Φιλόσοφος» του σινεμά

Αν λοιπόν το στυλ του Ταρκόφσκι έχει χαρακτηριστεί «βαρύ» και ο ίδιος (από κάποιους) «φιλόπονη ιδιοφυΐα», αυτό οφείλεται στην αδιάκοπη θέλησή του, την ανάγκη του, να κάνει πράξη τη μετατόπιση των χρονικών ορίων ενός πλάνου. Ο ίδιος αντιμετώπιζε τον εαυτό του σαν ένα «είδος φιλοσόφου» και αναγνωρίζοντας ότι μόνο το υλικό και οι εικόνες του κινηματογράφου μπορούν να του επιτρέψουν να εκφραστεί, τοποθετήθηκε στο περιθώριο του κόσμου των επαγγελματιών.

Και αυτό, σήμερα, στην εποχή  της απόλυτης παγκοσμιοποίησης, της ανιαρής ομοιογένειας και της έλλειψης φαντασίας, είναι επίσης αναγκαίο να το βλέπουμε στον φυσικό του χώρο, το σινεμά. Οχι καθημερινά, ίσως, αλλά πού και πού. Γι’ αυτό και μόνο χαρά μπορεί να προκαλέσει η επαναπροβολή από αύριο στις αίθουσες της «Θυσίας» από την εταιρεία διανομής New Star.