«Η Ελληνική Επανάσταση οδηγεί την Οθωμανική Αυτοκρατορία να “ξυπνήσει”»

Το βιβλίο «Στους καιρούς των σουλτάνων» (εκδ. Ασίνη) ξεκινάει με στιγμιότυπα από τα πρώτα χρόνια των οθωμανικών κατακτήσεων: έναν γάμο έξω από τη Σηλυμβρία, έναν σεισμό στη Θράκη και έναν απρόσμενο εχθρό, την πανώλη. Είναι ιστορίες που φέρνουν τους οθωμανούς σουλτάνους στο προσκήνιο της Ιστορίας στην Κωνσταντινούπολη, το «Gotham City των Οθωμανών», όπως περιγράφει ο συγγραφέας Ηλίας Κολοβός, καθηγητής Οθωμανικής Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης, στη Θεσσαλονίκη, την εβραϊκή μεγαλούπολη των οθωμανικών Βαλκανίων, αλλά και στην Αθήνα, την «πρωτεύουσα» από άποψη πληθυσμού πόλη στο νοτιότερο τμήμα της ελληνικής χερσονήσου. Το βιβλίο υποδεικνύει, παράλληλα, έναν άλλο τρόπο για να «διαβάσουμε» τη νεότερη ελληνική ιστορία. Συμπληρωματικά, χωρίς παρωπίδες και στο πλαίσιο που περιλαμβάνει τη μεγάλη εικόνα: την Οθωμανική Αυτοκρατορία, εντός της οποίας ξεκινούν οι επαναστάσεις αλλά και οι μεταρρυθμίσεις. Μιλήσαμε με τον ιστορικό για την ιστοριογραφία που αποφεύγει τις ετικέτες, τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις.

Πώς μας βοηθάει να «διαβάσουμε» τη δική μας ιστορία η έρευνα στα οθωμανικά αρχεία;

Η έρευνα στα αρχεία στην οθωμανική τουρκική γλώσσα είναι γεμάτη εκπλήξεις: πόσα δεν ξέρουμε και ανακαλύπτουμε για την πρώιμη νεότερη ιστορία μας! Στα πολυσέλιδα κατάστιχα της εποχής του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς που σώζονται στην Κωνσταντινούπολη εντόπισα το μικρό χωριό της μητέρας μου στη Λακωνία, ως μια μικρή κωμόπολη τότε, με όλους τους κατοίκους και τα ονόματά τους. Η απογραφή αποτελούσε βασικό εργαλείο για την κυριαρχία των Οθωμανών. Ολοι μπορούν να εντοπίσουν το χωριό τους: στα αδημοσίευτα οθωμανικά κατάστιχα έχει καταγραφεί το σύνολο των οικισμών και των ανθρώπων στην Αυτοκρατορία. Από την άλλη πλευρά, σε πολλά αρχεία που βρίσκονται στην Ελλάδα σήμερα, όπως στα μοναστηριακά αρχεία, στο Αγιον Ορος ή στα Μετέωρα που μελέτησε πρόσφατα ο συνάδελφος Φωκίων Κοτζαγεώργης, βρίσκουμε, χάρη στην καλή αρχειοθέτηση των μοναχών, τα παλαιότερα οθωμανικά έγγραφα, πολύ πριν από την Αλωση της Κωνσταντινούπολης, τεκμήρια δηλαδή για την ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που δεν σώζονται στην Τουρκία. Τόσο τα αρχεία λοιπόν, όσο και οι αναγνώσεις τους ξεπερνούν τα σημερινά σύνορα, καθώς αναφέρονται σε ένα παρελθόν που μοιραζόμαστε στην Ανατολική Μεσόγειο και μας προκαλούν να το αναζητήσουμε πέρα από μια στενά εθνοκεντρική λογική – αυτό ισχύει και για εμάς και για τους απέναντι. Μέχρι τώρα επικρατούσε συχνά η λογική ότι η καλή Ιστορία είναι η «καθαρή» Ιστορία, μόνο «εμείς» και όχι οι «άλλοι»· στα ιστορικά τεκμήρια, αντιθέτως, βρίσκουμε καταστάσεις συνύπαρξης στην ιστορία μας.

Πώς αντικρούεται η αντίληψη ότι «οι Οθωμανοί ήταν υπαίτιοι για την απομάκρυνση του ελληνικού χώρου από την Ευρώπη»;

Οι Οθωμανοί υπήρξαν οι δημιουργοί μιας μεγάλης αυτοκρατορίας, κατακτώντας τόσο με τη βία όσο και με την πειθώ ένα μεγάλο τμήμα της Ανατολικής Μεσογείου στα τέλη του Μεσαίωνα, διατηρώντας την κυριαρχία τους μέχρι και την αρχή του 20ού αιώνα. Μπορούμε να τους ψέξουμε για την κατάκτηση, αλλά και για την κυριαρχία τους, με την πρωτοκαθεδρία των μουσουλμάνων έναντι των χριστιανών. Αλλά δεν μπορούμε να τους φορτώσουμε όλα τα κακά της μοίρας μας. Είναι βέβαιο ότι θα ήταν καλύτερα οι Ελληνες αν κυριαρχούσαν μόνο οι Βενετοί, που ήταν χριστιανοί και Ευρωπαίοι της Δύσης; Μα και η Βενετία κατέρρευσε το 1798, έχοντας παρακμάσει μέσα στον κόσμο της Μεσογείου, όταν ορισμένα από τα κράτη της Δυτικής Ευρώπης επεκτάθηκαν στους ωκεανούς του κόσμου και κυριάρχησαν με την αποικιοκρατία σε όλη την υδρόγειο. Τόσο η Βενετία όσο και η Οθωμανική Αυτοκρατορία, δύο δυνάμεις της Μεσογείου, βρέθηκαν τότε στο περιθώριο της Ιστορίας. Οι Οθωμανοί, επιπλέον, στιγματίστηκαν ως Ανατολίτες από τον οριενταλισμό, την υποτιμητική ματιά της Δύσης απέναντι σε όλους τους μη Δυτικούς. Αυτό το στίγμα «πήρε μπάλα» κι εμάς, τους Ελληνες. Θυμίζω ότι στη θεωρία της σύγκρουσης των πολιτισμών του Σ. Χάντιγκτον, την επιτομή της σύγχρονης οριενταλιστικής προσέγγισης, η Ελλάδα ανήκει στον σλαβοορθόδοξο πολιτισμό, στη μεθόριο του Ισλάμ, απέναντι στον ευρωατλαντικό πολιτισμό. Σήμερα, που είναι εμφανές ότι η Δύση δεν είναι πλέον αποκλειστικός κυρίαρχος της υδρογείου, θα θέλαμε πλέον να ξεπεράσουμε αυτή την προκατάληψη και να μελετούμε την Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά και τους υπήκοους λαούς της, χωρίς στοιχεία περιθωριοποίησης. Στόχος βεβαίως των ιστορικών δεν είναι, όπως επιθυμεί η «νεοοθωμανική» πολιτική της Τουρκίας σήμερα, να βγάλουμε «λάδι» τους Οθωμανούς, που ηγήθηκαν μιας βίαιης κατάκτησης και εξουσίας έναντι των λαών που κατέκτησαν. Αλλά να τους αντιμετωπίσουμε ισότιμα στο διάβα της Ιστορίας και να κατανοήσουμε το κοινό μας παρελθόν, με τους διαφορετικούς και εναλλασσόμενους ρόλους κυρίαρχων και κυριαρχούμενων.

Η οπτική σας στο βιβλίο επιβεβαιώνει μια τάση της τελευταίας περιόδου, με την οποία η Ελληνική Επανάσταση εντάσσεται στις μεγάλες επαναστάσεις της Ευρώπης, σε μια περίοδο μεγάλης ρευστότητας για την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της τελευταίας όσον αφορά τις μεταρρυθμίσεις και τις αντιστάσεις που αντιμετωπίζει από τους διαφορετικούς πληθυσμούς;

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία γνώρισε έναν μεγάλο μετασχηματισμό τον 17ο αιώνα, δίνοντας τη δυνατότητα ανάπτυξης των επαρχιών και των κοινοτήτων τους. Η ιστοριογραφία μιλάει πλέον για τη «Δεύτερη Οθωμανική Αυτοκρατορία» μετά το 1600. Μέσα από αυτόν τον ευρύτατο μετασχηματισμό αναδύονται οι τοπικές κοινωνίες και στον ελλαδικό χώρο, τα «μέρη αυτόνομα μέσα στην Τουρκοκρατία» που τραγουδάει ο Διονύσης Σαββόπουλος. Στη διάρκεια του 18ου αιώνα οι υπό οθωμανική κυριαρχία Ελληνες, Ρωμαίοι ή Ρωμιοί, συμμετέχουν ενεργά στο κίνημα του Διαφωτισμού, φτιάχνοντας σχολεία, καθόλου κρυφά από την οθωμανική εξουσία. Στην αρχή του 19ου αιώνα οργανώνουν επιτυχημένα μία από τις πρώτες επαναστάσεις που ξεκίνησε να ξηλώνει τον κόσμο των σουλτάνων και δημιούργησε ένα νέο εθνικό κράτος: λίγα μόλις χρόνια μετά την Αμερικανική Επανάσταση (1776) και τη Γαλλική Επανάσταση (1789), ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση (1821). Το Risogirmento των Ιταλών, που δεν είχαν οθωμανική κυριαρχία, έγινε μόλις το 1861. Είναι λοιπόν εμφανές ότι, σε αντίθεση με την οριενταλιστική προσέγγιση, μοιραζόμαστε μια κοινή ευρωπαϊκή και παγκόσμια ιστορία των επαναστάσεων. Σε αυτό το πλαίσιο, σε έναν συλλογικό τόμο που συνεπιμελούμαστε με τον συνάδελφο Δημήτρη Κουσουρή και ο οποίος μόλις κυκλοφόρησε από τον Brill, με τίτλο Understanding the Greek Revolution: New Approaches in Social, Political and Cultural History, τοποθετούμε ακριβώς κι εμείς την Ελληνική Επανάσταση στην Εποχή των Επαναστάσεων σε παγκόσμιο επίπεδο.

Από μία συγκεκριμένη, μάλλον «οριενταλιστική» άποψη, ο οθωμανικός είναι ένας κόσμος παρακμής που περιμένει την πτώση του. Ποια είναι η πραγματική εικόνα στις αρχές του 19ου αιώνα;

Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι η σύγχρονη τουρκική ιστοριογραφία αγνοούσε μέχρι πρόσφατα πλήρως το γεγονός ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία χρωστάει στην Ελληνική Επανάσταση την «επανεκκίνησή» της: σύμφωνα με τη μελέτη του συναδέλφου Σουκρού Ιλιτζάκ και την έρευνα στα οθωμανικά αρχεία, η Ελληνική Επανάσταση συγκλόνισε τον σουλτάνο Μαχμούτ Β΄. Η προφανής αδυναμία των Οθωμανών να καταστείλουν τους εξεγερμένους Ελληνες ήταν καθοριστική στην απόφασή του να καταργήσει το σώμα των γενιτσάρων και να δημιουργήσει έναν νέο τακτικό στρατό. Η Ελληνική Επανάσταση είναι που οδηγεί την Οθωμανική Αυτοκρατορία να «ξυπνήσει», κηρύσσοντας τις περίφημες Μεταρρυθμίσεις (Τανζιμάτ), που περιλαμβάνουν και τη διακήρυξη της ισονομίας μεταξύ χριστιανών, μουσουλμάνων και Εβραίων. Σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα η Οθωμανική Αυτοκρατορία θα επιδοθεί σε ένα δυναμικό εγχείρημα δημιουργίας ενός αυτοκρατορικού εθνικού κράτους με βάση την ιδεολογία του «οθωμανισμού», στην οποία αναμενόταν να συμμετέχουν και οι μουσουλμάνοι, και οι χριστιανοί, και οι Εβραίοι. Δεν πρέπει να ξεχνάμε αυτή την ξεχωριστή περίοδο, επειδή εν τέλει απέτυχε, λόγω μιας πληθώρας αιτιών, από τις οποίες ας ξεχωρίσουμε τη Γενοκτονία των Αρμενίων. Δεν θα μπορούσε βέβαια να επιτύχει το αυτοκρατορικό εθνικό εγχείρημα έπειτα από ένα τέτοιο φρικτό γεγονός. Εν τέλει, η Οθωμανική Αυτοκρατορία, μετά τη συμμετοχή της στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας, κατέρρευσε. Μαζί της κατέρρευσε και η συνύπαρξη αιώνων μεταξύ μουσουλμάνων, χριστιανών και Εβραίων. Τα έθνη – κράτη που διαδέχθηκαν την Αυτοκρατορία προχώρησαν, μέσω των Ανταλλαγών των Πληθυσμών, σε περιχαράκωση των πληθυσμών. Από τους πάλαι ποτέ καιρούς των σουλτάνων έμεινε μόνο μια «πολιτισμική κοινή» της Ανατολικής Μεσογείου, που μοιραζόμαστε ακόμα, π.χ. ο λεγόμενος παλαιότερα «τούρκικος» καφές.

Η αναπάντεχη ματιά του Εβλιά Τσελεμπή

Στην περιγραφή για το οδοιπορικό του Τσελεμπή σημειώνετε ότι αν και κυρίαρχη η διάκριση μεταξύ μουσουλμάνων και «απίστων», σπανίως κατέληγε σε πολιτική αντιπαράθεση. Γιατί;

Μουσουλμάνοι, χριστιανοί και Εβραίοι ζούσαν «και μαζί και χώρια» στις κοινωνίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στις Σέρρες, ο μεγάλος οθωμανός περιηγητής Εβλιάς Τσελεμπής συναντά τον 17ο αι. «Εβραίους, Ρωμαίους, Αρμένιους, Λατίνους, Βούλγαρους και Σέρβους». Ενας σύγχρονός του, ο παπα-Συναδινός από τις Σέρρες, περιγράφει πώς ο φιλόξενος πατέρας του έβαζε τραπέζι δυο και τρεις φορές κάθε μέρα για χριστιανούς, μουσουλμάνους και Ρομά. Εντούτοις, ο ίδιος αναφέρει επίσης πώς οι χριστιανοί βρίσκονταν σε «μεγάλη στενοχώρια» από τους μουσουλμάνους, οι οποίοι, έχοντας τη θεσμική πρωτοκαθεδρία, τους έβριζαν ως «κιαφίρηδες», «άπιστους». Οι φόνοι, ιδιαίτερα, προκαλούσαν μεγάλη αναταραχή: όταν για παράδειγμα ένας χριστιανός, κατηγορούμενος άδικα σύμφωνα με τον παπα-Συναδινό, για φόνο μουσουλμάνων, καταδικάστηκε και τον παλούκωσαν, οι χριστιανοί κλείστηκαν φυσικά στα σπίτια τους και δεν έβγαιναν ούτε στο παζάρι για 2-3 εβδομάδες. Στις κοινωνίες εκείνης της εποχής, λοιπόν, η συνύπαρξη ήταν μεν υπαρκτή, αλλά με όρια. Οι χριστιανοί και οι Εβραίοι ζούσαν θα έλεγα «προσεκτικά», όπως ορισμένες μειονότητες σήμερα, ώστε να μη δημιουργήσουν ζητήματα. Από την άλλη, πάνω σε αυτή τη θεσμική και κοινωνική διάκριση με βάση τη θρησκεία αρθρώθηκαν τον 19ο αιώνα οι εθνικές ιδεολογίες. Στην Ελληνική Επανάσταση ξεσηκώθηκαν οι ορθόδοξοι χριστιανοί εναντίον των «ασεβών». Εκείνα τα χρόνια η αντιπαράθεση απέκτησε λοιπόν εθνικό και πολιτικό χαρακτήρα.

Ποια είναι η ιδιαιτερότητα του Νότου της ελληνικής χερσονήσου, όπως την καταγράφει ο Τσελεμπής;

Στον Νότο της ελληνικής χερσονήσου, δηλαδή νοτίως της Θεσσαλονίκης, στην οποία κυριαρχούσαν πληθυσμιακά οι Εβραίοι που είχαν καταφύγει εκεί μετά τον διωγμό τους από τη Δυτική Ευρώπη, και νοτίως της Λάρισας (τότε Γενισεχίρ), η οποία είχε ιδρυθεί από τους εποίκους Τουρκομουσουλμάνους, πλειοψηφούσαν σε μεγάλο βαθμό, όχι αποκλειστικά, οι ελληνικοί πληθυσμοί. Και οι μουσουλμάνοι μάλιστα μιλούσαν κυρίως ελληνικά, ο Εβλιάς Τσελεμπής τους αναφέρει «σαν Ρωμαίους» και αυτούς, λόγω της γλώσσας και της καταγωγής τους μέσω εξισλαμισμών. Στην Αθήνα, τη μεγαλύτερη πόλη στον Νότο της ελληνικής χερσονήσου, που ο Εβλιάς περιγράφει με θαυμασμό, λόγω των αρχαιοτήτων της, ως τον «οίκο των αρχαίων σοφών», χτισμένη και κυριαρχούμενη από το «γένος των Ιώνων» ή «γένος των Ρωμαίων», τους Ελληνες δηλαδή. Οι μουσουλμάνοι δεν είχαν κύρος στην Αθήνα, παρατηρεί ο Εβλιάς, καθώς οι άπιστοι της πόλης ήταν μεγαλέμποροι, που εμπορεύονταν μέχρι τα βάθη της «χώρας των Φράγκων», της Δυτικής Ευρώπης δηλαδή. Ιδού μια αναπάντεχη ματιά, η ματιά του Εβλιά Τσελεμπή, που δεν προέρχεται από τη Δύση, αλλά από την Ανατολή, και μας προσφέρει μια εναλλακτική ματιά στην πρώιμη νεότερη ιστορία της Ελλάδας.