«Δεν πρέπει {CR}να χάσουμε {CR}το ιστορικό κέντρο»

Στα λίγες εκατοντάδες μέτρα που χωρίζουν τον σταθμό του Μετρό στο Σύνταγμα έως τη Στοά Ράλλη, όπου θα συναντούσα τη Ρένα Σακελλαρίδου, είχα την αίσθηση ότι οι τουρίστες που έσερναν κάτω από τον καυτό μεσημεριανό ήλιο τις βαλίτσες τους ήταν περισσότεροι από τα αυτοκίνητα που κυκλοφορούσαν στη Λεωφόρο Αμαλίας. Κι όταν ακόμη βρεθήκαμε με τη γνωστή αρχιτέκτονα και καθίσαμε στο τελευταίο τραπέζι της στοάς, ώστε να κάνουμε απρόσκοπτα τη συζήτησή μας, ο γνώριμος ήχος από τα ροδάκια δεν έλεγε να κοπάσει, καθώς η πόρτα δίπλα μας ανοιγόκλεινε πολύ συχνά, αφού το μικρό ξενοδοχείο που έχει είσοδο στο πέρας της στοάς μετρούσε κάθε λίγο μια νέα άφιξη ή αναχώρηση.

Ο συνδυασμός του ήχου και της εικόνας, της διαρκούς κίνησης, αλλά και της διαπίστωσης ότι κάθε γωνιά, ακόμη και οι αθέατες ή εκείνες που δεν φαντάζεσαι έχουν μετατραπεί σε χώρους φιλοξενίας δεν μπορούσαν παρά να αποτελέσουν την αφορμή για να ξεκινήσει η συζήτηση για το πώς η Αθήνα και ιδιαίτερα το κέντρο της μεταμορφώνεται σε ένα χωρίς κανόνες τουριστικό πάρκο.

«Ανησυχώ με το πώς εξελίσσεται η κατάσταση στο κέντρο. Την τελευταία τριετία, μετά την οικονομική κρίση και την καραντίνα απελευθερώθηκαν πολλές δυνάμεις προς τον τουρισμό και η πολιτεία θα πρέπει να επέμβει και να βάλει όρια υιοθετώντας συγκεκριμένες στρατηγικές. Δεν μπορούν τα πράγματα να κινούνται έτσι ανεξέλεγκτα», σχολιάζει. Και η άποψή της δεν έχει βαρύτητα μόνο επειδή είναι μία εκ των πλέον σημαντικών σύγχρονων ελληνίδων αρχιτεκτόνων, με το έργο της να έχει διακριθεί σε πλέον των 25 διαγωνισμών και να έχει υποψηφιότητες για σπουδαία διεθνή βραβεία. Αλλά και επειδή, όπως δηλώνει η ίδια, είναι ερωτευμένη με την Αθήνα, της οποίας το κέντρο άρχισε να γνωρίζει καλά στη στροφή περίπου του αιώνα, αφού ως τότε η έδρα της βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη. «Λατρεύω το ιστορικό κέντρο, την παραλιακή διαδρομή ως το Σούνιο, τον ουρανό και το φως της Αθήνας. Ζω στο κέντρο, περπατώ στην υπέροχη Βασιλίσσης Σοφίας και κάτω από την Ακρόπολη. Αποφεύγω να χρησιμοποιώ το αυτοκίνητο. Ζω σε μια ιδανική συνθήκη». Εχω την αίσθηση ότι διαβάζει στο βλέμμα μου την απορία για όσα περιγράφει και χαμογελώντας προσθέτει: «Ξέρετε, σε όλα τα πράγματα επιλέγω να βλέπω τις πλευρές που μου αρέσουν».

Στο οπτικό μας πεδίο τουρίστες με χάρτες στα χέρια περιφέρονται γύρω από τη βυζαντινή εκκλησία του 11ου αι. της Σωτείρας Λυκοδήμου (γνωστή ως Ρωσική) που βρίσκεται ακριβώς απέναντί μας, ενώ σκόρπιες λέξεις – «tickets», «Akropolis», «guide» – που φτάνουν ως το τραπέζι μαρτυρούν ότι στον περιβάλλοντα χώρο ενδέχεται να είμαστε οι μοναδικές, μαζί με τον ευγενέστατο σερβιτόρο που επανειλημμένα και ανεπιτυχώς έχει επιχειρήσει να πάρει παραγγελία, Ελληνίδες.

Οχι στις εύκολες λύσεις

«Δεν πρέπει να χάσουμε το ιστορικό κέντρο. Πρέπει να επιστρέψει η κατοικία. Υπάρχουν πολλά άδεια κτίρια και πρέπει να δοθεί βαρύτητα ώστε αυτό το κτιριακό δυναμικό να αξιοποιηθεί ως χώρος κατοικιών. Η μνήμη ενός τόπου είναι τα κτίρια, οι δρόμοι, η αίσθηση που σου δημιουργεί. Πρέπει να δούμε τι έκαναν άλλες χώρες που αντιμετώπισαν το ίδιο πρόβλημα πριν από εμάς. Εχουμε την πολυτέλεια να εκμεταλλευτούμε την εμπειρία τους. Δεν είναι δυνατόν να ανοίγουν διαρκώς μόνο ξενοδοχεία. Η οικονομική κρίση και η πανδημία είναι παρελθόν. Τώρα, σήμερα, ας βάλουμε το κεφάλι κάτω για να βρούμε στρατηγικές και να πούμε όχι στις εύκολες λύσεις».

Οση ώρα μιλάει η Ρένα Σακελλαρίδου παρατηρώ ότι ο τόνος της φωνής της δεν ανεβαίνει ακόμη κι όταν θα το επέτρεπε το περιεχόμενο της συζήτησης. Κι όπως κάθεται, μικροκαμωμένη και με ένα λευκό σύνολο, προσπαθώ να μεταφέρω την εικόνα της σε ένα πολύβουο ανδροκρατούμενο εργοτάξιο, ενώ επιχειρεί να συντονίσει μεγάλες ομάδες εργατών, με δεδομένο ότι όλα σχεδόν τα έργα που έχει υπογράψει είναι μεγάλης κλίμακας, είτε ως επικεφαλής του γραφείου της RS SPARCH – με κορυφαίο το κτίριο τοπόσημο Agemar στην Καλλιθέα – είτε ως ιδρυτικό μέλος του αρχιτεκτονικού γραφείου SPARCH Sakellaridou / Papanikolaou Architects, οπότε μαζί με τη Μόρφω Παπανικολάου σχεδίασαν σε ισότιμη συνεργασία με τον σπουδαίο και διεθνώς διακεκριμένο Ελβετό, Μάριο Μπότα, το κτίριο Διοίκησης της Εθνικής Τράπεζας (Μέγαρο Καρατζά) στη συμβολή των οδών Αιόλου και Σοφοκλέους και το Συγκρότημα Εθνικής Ασφαλιστικής στη Λεωφόρο Συγγρού.

«Αρχισα να πηγαίνω στο εργοτάξιο στο Μέγαρο Καρατζά, γύρω στο 2000. Μέχρι εκείνη τη στιγμή κάναμε πολλές μελέτες του Δημοσίου των οποίων δεν είχαμε επίβλεψη. Τότε, λοιπόν, δοκίμασα πραγματικά το εργοτάξιο με όλες τις δυσκολίες, γιατί ήταν ένα έργο πολύ απαιτητικό. Από τα συνεργεία έχω νιώσει μόνο σεβασμό. Ο απλός εργάτης ποτέ δεν μου δημιούργησε πρόβλημα και δεν με έκανε να αισθανθώ περίεργα. Σε αντιπαράθεση μπορεί να έρθω με τον εργολάβο ή τον μάνατζερ που διαχειρίζεται το συνεργείο. Γενικά, πάντως, τα νερά του εργοταξίου είναι πολύ πιο βαθιά συγκριτικά με της μελέτης. Απλώς έχω έναν στρουθοκαμηλισμό, όπως συνηθίζω να λέω. Αρνούμαι να δω τις δυσκολίες και αυτό με βοηθά πολύ».

Ανδροκρατούμενα δεν είναι μόνο τα εργοτάξια, τα οποία πλέον απολαμβάνει, όπως λέει, διότι βλέπει το σχέδιό της να παίρνει σάρκα και οστά. Είναι εξίσου ο χώρος της αρχιτεκτονικής, παρά το γεγονός, όπως παρατηρεί, ότι οι αίθουσες στα Πολυτεχνεία είναι γεμάτες από φοιτήτριες, όσο και η αγορά στην οποία απευθύνεται, αφού κατά κύριο λόγο οι πελάτες της είναι άνδρες. Αλλωστε και η πρώτη φορά που συναντηθήκαμε με την εκτός των άλλων καθηγήτρια στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (συνταξιοδοτήθηκε πέρυσι) ήταν προ τριετίας με αφορμή την έκθεση «Κυρία Αρχιτέκτων» στο Ινστιτούτο Γκαίτε, αφιερωμένη στις γυναίκες αρχιτέκτονες σε Ελλάδα και Γερμανία, που ουκ ολίγες φορές, ιδίως στο παρελθόν, εμφανίζονταν απλώς ως το «ταίρι» ενός άνδρα αρχιτέκτονα. «Στη δική μου γενιά υπήρχε πλέον ισότιμη σχέση όταν μία γυναίκα συνεργαζόταν με έναν άνδρα, αλλά ήμασταν πάρα πολύ λίγες οι γυναίκες που δουλεύαμε μόνες μας. Νομίζω ότι είναι πολύ μακρύς ο δρόμος όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και στο εξωτερικό, για να καταλάβει η γυναίκα αρχιτέκτονας μια θέση απολύτως ισότιμη με τον άνδρα συνάδελφό της».

Η Ρένα Σακελλαρίδου πιστεύει πως η θέση που διεκδικεί μια γυναίκα στο εργασιακό περιβάλλον και στο κοινωνικό πεδίο εξαρτάται από τον χαρακτήρα της, αλλά και από την οικογένεια στην οποία μεγαλώνει. Και η ίδια εκτιμά ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο για την εξέλιξή της το ότι μεγάλωσε σε ένα φιλελεύθερο σπίτι, που την ενθάρρυνε να πατά στα πόδια της και να είναι ανεξάρτητη, χωρίς να της ζητούν να ακολουθήσει την παραδοσιακή για την εποχή πορεία μιας γυναίκας αναλαμβάνοντας τους ρόλους της συζύγου και της μητέρας. Κι ήταν οι γονείς της – και κυρίως η μητέρα της – που δεν την εμπόδισαν να μετακομίσει από τη Θεσσαλονίκη όπου μεγάλωσε (γεννήθηκε στη Σάμο) στο Βανκούβερ του Καναδά για μεταπτυχιακές σπουδές, αλλά αντιθέτως την παρότρυναν.

Συμπτώσεις

Κι αν ο ένας πυλώνας είναι ο συνδυασμός προσωπικότητας και οικογένειας, ο δεύτερος, εξίσου, σημαντικός, που αποτελεί καθοδηγητή στη ζωή της, είναι οι συμπτώσεις. Μια σύμπτωση – το γεγονός ότι άκουσε ένα μεσημέρι στο ραδιόφωνο να διαβάζουν μια σχολική της έκθεση για το Ωραίο – αποκρυστάλλωσε την απόφασή της να ακολουθήσει σπουδές στην αρχιτεκτονική και όχι τη ναυπηγική ή τη νομική που είχε στο μυαλό της, κι αφού είχε ήδη εγκαταλείψει το παιδικό της όνειρο να γίνει… καπετάνισσα.

Μια άλλη σύμπτωση την οδήγησε στα έργα μεγάλης κλίμακας κι όχι στον σχεδιασμό, επί παραδείγματι κατοικιών. Εκανε τα πρώτα της επαγγελματικά βήματα όταν με τη συνεργάτιδά της Μόρφω Παπανικολάου τους δόθηκε η δυνατότητα με σύμβαση έργου να φτιάξουν το δημαρχείο Ευόσμου. Ακολούθησε ένα σχολείο. Αργότερα ήρθε κι ένα σπίτι, αλλά πλέον ο δρόμος της έδειχνε ότι θα καταπιανόταν με μεγάλα κτίρια, που συνάδουν με το όραμά της. «Δεν μου αρέσει η αρχιτεκτονική που κραυγάζει, που είναι αυτοαναφορική, αυτιστική, που υπάρχει για να υπάρχει. Η βαθύτερη ουσία της αρχιτεκτονικής συνενώνει πολλά πράγματα. Θέλει σκέψη και κόπο. Κάθε στοιχείο, κάθε λεπτομέρεια, θέλει μολύβι, θέλει χέρι, είναι αποτέλεσμα γόνιμης σκέψης και κανόνων», δίνει το στίγμα της.

Η δημιουργική, αλλά και αυστηρή διαδικασία που ακολουθεί όταν σχεδιάζει ένα νέο έργο δεν σημαίνει ότι τη θωρακίζει από αγωνίες και ανασφάλειες. Θυμάται ακόμη τη στιγμή που οδηγώντας πλησίαζε προς ένα εργοτάξιο και «διαπίστωσε» ότι ήταν όλο λάθος και έπρεπε να το είχε σχεδιάσει διαφορετικά. «Δεν κοιμήθηκα εκείνο το βράδυ, αλλά κατάλαβα ότι ήταν απλώς μια κρίση πανικού. Μετά ψάχνεις να δεις για ποιον λόγο συνέβη αυτό και ηρεμείς. Στη φάση του σχεδιασμού το παθαίνω συχνά. Θέλω να το γυρίσω όλο ανάποδα, να το αλλάξω. Ολο αυτό το εσωτερικό στρες και η ανασφάλεια είναι ένας τρόπος για να προχωρήσω περισσότερο».

Το Ωδείο και το Χίλτον

Τα πιάτα έχουν εδώ και ώρα σερβιριστεί, αλλά το οργανωμένο και προσηλωμένο στη συζήτηση πνεύμα της Ρένας Σακελλαρίδου δεν αποσπάται από τις γευστικές προκλήσεις. Με άνεση και συχνά χωρίς δεύτερη σκέψη απαντά σε όλη την γκάμα των ερωτήσεων χωρίς αστερίσκους και εξαιρέσεις: από τη σχέση της με την πολιτική – δηλώνει ενεργή πολίτις που ενημερώνεται και ψηφίζει πάντα, αλλά δεν θα αναλάμβανε κάποιο αξίωμα καθώς θεωρεί πως δεν έχει την απαραίτητη, όπως λέει, ικανότητα που ίσως απαιτείται στην πολιτική: να ελίσσεται με τρόπο που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τις αρχές της, και κατά συνέπεια δεν πληροί τις προϋποθέσεις – έως τα αγαπημένα της κτίρια στην Αθήνα: το Ωδείο Αθηνών για τη γραμμικότητά του και το Χίλτον για την καμπυλότητά του. Κι από το γεγονός ότι θα ήθελε να φυτέψει όλη την Αθήνα για να βελτιώσει την εικόνα της έως το γεγονός ότι «η Ελλάδα είναι μια περιφερειακή χώρα με πονεμένη ιστορία στον χώρο της κατασκευής, καθώς η ποιότητα δεν επιβραβεύεται πάντα. Οι διαγωνισμοί δεν γίνονται. Κι όταν γίνονται δεν υλοποιούνται. Κι όταν υλοποιούνται στα δημόσια έργα, περνάνε πάρα πολλά χρόνια και δεν υπάρχει ποτέ επίβλεψη από την πλευρά του αρχιτέκτονα», με τις ευκαιρίες να δίνονται συνήθως «όχι με βάση την ποιότητα, αλλά με βάση τις γνωριμίες και τις προσωπικές φιλίες».

Λίγο πριν κλείσουμε αυτή τη συζήτηση τη ρωτώ για τα σχέδια που την έχουν «πονέσει». Εκείνα που έμειναν στα χαρτιά από διαγωνισμούς που έχασε, όπως προσφάτως εκείνος για το Μουσείο του Οδυσσέα στο Φάληρο, έργο το οποίο όμως βρέθηκε εν συνεχεία στους φιναλίστ του Παγκοσμίου Φεστιβάλ Αρχιτεκτονικής, ενός από τα μεγαλύτερα του κόσμου.

Τα σχέδια αυτά που δεν υλοποιήθηκαν μένουν στο συρτάρι του μυαλού ως απωθημένα για την 68χρονη αρχιτέκτονα; «Απωθημένο θα μπορούσε να είναι ότι δεν κατάφερα να κάνω τόσα πολλά και τόσο όμορφα πράγματα όσο ονειρευόμουν στην αρχιτεκτονική κυρίως, διότι εκεί ήταν δοσμένη όλη μου η ζωή. Αρκετά πρόσφατα συνειδητοποίησα ότι πρέπει να δώσω σημασία και σε άλλα πράγματα. Δεν θέλω να ξυπνήσω 80 χρονών μόνη στο σχεδιαστήριο και να διαπιστώσω ότι δεν έχω προλάβει να ζήσω. Ακούγεται μελοδραματικό. Δεν είναι. Αν είχα να διαλέξω εκείνο που ονειρευόμουν να σχεδιάσω και δεν έχει προκύψει ακόμη είναι ένα ωραίο μουσείο. Δεν ξέρω αν θα προλάβω».