Εν τέλει, είμαστε όλοι βιομάζα

Σε ένα πρόσφατο σχόλιό του, ο φιλόσοφος Μάικλ Μάρντερ επιχειρεί να κοιτάξει πέρα από την άμεση φρίκη όσων συμβαίνουν στη Γάζα προκειμένου να αναλογιστεί τις οντολογικές συνέπειες αυτού που αποτυπώνεται στις μακρινές εικόνες των ερειπίων από τα drones.

«(…) Η Γάζα μετατρέπεται ταχύτατα σε μια χωματερή, στην οποία ψηλά κτίρια και ανθρώπινα σώματα, οικοσυστήματα (…) και περιβόλια ακρωτηριάζονται σε βαθμό που ουδείς να είναι σε θέση να τα αναγνωρίσει και καθίστανται ένας σωρός οργανικών και ανόργανων ερειπίων. Η αλληλεγγύη με τις χωματερές των ζωών, των χώρων και των κόσμων απαιτεί κάτι διαφορετικό από συμπόνια. Τι θα μπορούσε, λοιπόν, να είναι αυτό;».

Η απάντηση που δίνει ο ίδιος ο Μάρντερ είναι να προτείνει «ένα διαφορετικό είδος αλληλεγγύης που να βασίζεται στην ενιαία κατάσταση της βιομάζας. Το να πει κανείς “είμαι βιομάζα” ισοδυναμεί με το “να ταυτιστεί με μια ζωή που χάνεται” και να δει τη Γάζα ως “μια συμπυκνωμένη και ιδιαιτέρως βίαιη τάση αυτού που συμβαίνει σε πλανητικό επίπεδο”. Η μετατροπή όλης της ζωής σε βιομάζα – χαοτικοί σωροί οργανικών και ανόργανων υλικών – είναι κάτι που συναντάται παντού, όμως “επιταχύνεται στη Γάζα με τη βοήθεια της πιο προηγμένης τεχνολογίας καταστροφής”. Ετσι, αντί για συμπόνια, αυτό που απαιτείται είναι η αλληλεγγύη των απορριμμάτων, αυτών που τολμούν να παραδεχτούν ότι “είμαστε βιομάζα”.

Η ανάδειξη της βιομάζας απηχεί μια σκέψη του φιλοσόφου Λέβι Μπράιαντ: Σε μια εποχή στην οποία είμαστε αντιμέτωποι με τη σοβούσα απειλή της ιστορικής κλιματικής αλλαγής, είναι ανεύθυνο να κάνουμε τις διακρίσεις μας με τρόπο που να αποκλείουμε τους μη ανθρώπινους παράγοντες».

Από την πλευρά της, η φιλόσοφος Τζέιν Μπένετ στο βιβλίο της «Vibrant Matter» που εκδόθηκε το 2010 μας καλεί να φωτογραφίσουμε μια μολυσμένη περιοχή εναπόθεσης απορριμμάτων, όπου ενεργό ρόλο παίζουν όχι μόνο οι άνθρωποι, αλλά επίσης τα σκουπίδια που σαπίζουν, τα σκουλήκια, τα έντομα, οι εγκαταλελειμμένες μηχανές, τα δηλητηριώδη χημικά. Αυτή η σκηνή της βιομάζας υπάρχει στο ίδιο φόντο με την κατάσταση στη Γάζα, έστω κι αν η τελευταία αποτελεί μια ακραία περίπτωση.

Σε όλον τον κόσμο, ειδικά δε εκτός της ανεπτυγμένης Δύσης, υπάρχουν πολλοί φυσικοί χώροι όπου θάβονται τα «ψηφιακά σκουπίδια», ενώ χιλιάδες άνθρωποι εργάζονται προκειμένου να διαχωρίσουν γυαλί, μέταλλο, πλαστικό, κινητά τηλέφωνα και άλλα κατασκευασμένα από τον άνθρωπο υλικά από τις χαοτικές στοίβες. Ενας τέτοιος χώρος, κοντά στο κέντρο της Ακρα (πρωτεύουσας της Γκάνα), είναι γνωστός ως «Σόδομα και Γόμορρα».

Η ζωή σε τέτοιου είδους περιβάλλοντα είναι μια παράσταση τρόμου και οι κοινότητες οι οποίες ζουν εκεί είναι οργανωμένες με αυστηρά ιεραρχικό τρόπο, με τα παιδιά να αναγκάζονται να κάνουν τις πιο επικίνδυνες εργασίες, υπό εξαιρετικά βλαπτικές συνθήκες. Παρ’ όλα αυτά, επειδή η εκμετάλλευση της βιομάζας φαντάζει οικολογικά ελκυστική (υπό την ετικέτα της ανακύκλωσης), είναι κάτι που ανταποκρίνεται ιδανικά στις απαιτήσεις της σύγχρονης τεχνολογίας: «Στην τεχνολογική εποχή», γράφει ο φιλόσοφος Μαρκ Ράθαλ, «αυτό που έχει σημασία πιο πολύ για εμάς είναι να εκμεταλλευτούμε στο μέγιστο το οτιδήποτε».

Η ιδέα της πλήρους ανακύκλωσης (στην οποία ανακυκλώνονται και τα υπολείμματα) αποτελεί το υπέρτατο καπιταλιστικό όνειρο, ακόμη και στην περίπτωση – ειδικά τότε – που παρουσιάζεται ως μέσο για τη διατήρηση της φυσικής ισορροπίας στη Γη. Αποτελεί μια ακόμη μαρτυρία της ικανότητας του καπιταλισμού να οικειοποιείται ιδεολογίες οι οποίες μοιάζουν να του αντιτίθενται.

Παρ’ όλα αυτά, εκείνο που καθιστά την εκμετάλλευση της βιομάζας διαφορετική από την καπιταλιστική λογική είναι ότι αποδέχεται μια χαοτική χωματερή ως τη βασική μας κατάσταση. Παρότι αυτή η κατάσταση μπορεί να γίνει αντικείμενο εν μέρει αξιοποίησης, δεν μπορεί ποτέ να πάψει να υπάρχει. Οπως το έθεσε ο Μάρντερ, η βιομάζα είναι το νέο μας σπίτι – είμαστε βιομάζα. Ετσι, θα έπρεπε να αποδεχτούμε το μοναδικό μας σπίτι και να εργαστούμε εντός των πλαισίων που θέτει, πιθανώς ανακαλύπτοντας μια νέα αρμονία κάτω από αυτό που μοιάζει να είναι ένας χαοτικός σωρός.

Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στο European Graduate School, διεθνής διευθυντής του Ινστιτούτου Ανθρωπιστικών Επιστημών Birkbeck του Πανεπιστημίου του Λονδίνου και συγγραφέας