Μια απελπισμένη νοσταλγία

Αν ο κόσμος αποχαιρέτησε τον εικοστό αιώνα με αισθήματα ευεξίας, σε μια ατμόσφαιρα ηθικού σχετικισμού, ο εικοστός πρώτος φαίνεται πως βυθίζεται πια για τα καλά στη σύγχυση και στον φόβο. ^{Οι αλλεπάλληλοι ιστορικοί σεισμοί δεν γκρέμισαν μόνο τις μεγάλες πολιτικές αφηγήσεις αλλά διέσπειραν μια διαρκώς επεκτεινόμενη απαισιοδοξία, ενώ την ίδια στιγμή, παραδόξως, αναθέρμαναν φαινόμενα υποκρισίας ή επιλεκτικού ανθρωπισμού. Καθώς όλο και μεγαλύτερα τμήματα πληθυσμού νιώθουν ότι η ανοιχτή κοινωνία ήταν ένα αφαιρετικό και φαντασιακό σχήμα και ότι στην πραγματικότητα ζουν σ’ έναν κόσμο απειλών, ασυναρτησίας και παραλογισμού (όπου τίποτα δεν έχει αιτία και σκοπό), δεν είναι πολύ δύσκολο να καταφύγουν στην απλοποίηση των προβλημάτων και σε εύπεπτα θεωρήματα, είτε προσερχόμενα στην τοτεμική διαδικασία της κάλπης είτε απαξιώνοντάς την.}

Οι πρόσφατες εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πιστοποίησαν ένα περαιτέρω βήμα στη διεύρυνση του χάσματος μεταξύ κοινωνίας και πολιτικού προσωπικού. Ακόμη και αν το ποσοστό συμμετοχής αυξηθεί και πάλι στις επόμενες εκλογές, ακόμη και αν οι ψήφοι των ακραίων σχηματισμών περιοριστούν, έχουμε εισέλθει σε μια περίοδο ηθικής απονομιμοποίησης που πηγάζει, κυρίως, από την ελαχιστοποίηση του κύρους της πολιτικής. Θα ήταν επικίνδυνα αμβλυωπικό να θεωρήσουμε πως η επανεκλογή κάποιου διαχειριστή ως ανεκτού πρωθυπουργού θα δώσει απάντηση στις τρομερές απαιτήσεις των καιρών, σε μια χώρα που αργοσβήνει παραγωγικά και δημογραφικά και βαυκαλίζεται πως θα επιζήσει με τον τουρισμό ή τη μετανάστευση. Οπως θα ήταν εντελώς ονειρόπλαστη η ιδέα πως μια ενωμένη αριστερή αντιπολίτευση, χωρίς σύγχρονο πατριωτικό και κοινωνικό λόγο, χωρίς εμπνευσμένο ηγέτη, θα μπορούσε να αποκαταστήσει το κύρος της πολιτικής. Το πιθανότερο είναι πως θα άνοιγε τον δρόμο να εμφανιστεί και στην Ελλάδα, με σοβαρή μορφή, αυτό που δρα σήμερα ως καρικατούρα.

Αναφέρομαι στα όσα εκτυλίσσονται πλέον σε ολόκληρη την Ευρώπη και τα οποία, φοβάμαι, στην ελλαδική συζήτηση δεν αποτιμώνται υπό το φως των σύγχρονων εξελίξεων αλλά επί τη βάσει ανακλαστικών ιστορικών. Στη ζωή των ανθρώπων και των κοινωνιών, όμως, βιοτικές περιστάσεις οδηγούν σε επανεξέταση ιδεών και στο ξεπέρασμα φόβων. Υπάρχει ένα οριακό σημείο μετά το οποίο εξαντλείται πια η συνεχής επιλογή ανάμεσα σε έννοιες ασαφείς ή διφορούμενες. Καμιά ρητορεία για τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν μπορεί να σταματήσει την ορμή των ανθρώπων προς μια ζωή με νόημα. Στη δημοκρατία, ελευθερία είναι η ολοκλήρωση του εαυτού μας στη συλλογική θέληση, σ’ ένα κοινό πεπρωμένο. Χωρίς κοινωνική αλληλεγγύη και πνευματική ενότητα δεν επιζεί η δημοκρατία. Αυτό ακριβώς το κενό (κι όχι απλώς ο φόβος για τη μετανάστευση) άνοιξε τον δρόμο στα ποικίλα κινήματα ταυτότητας που είναι σήμερα κάτι πολύ διαφορετικό από τα ακροδεξιά κόμματα του παρελθόντος. Για τούτο και δεν είμαι καθόλου βέβαιος π.χ. ότι ο ψηφοφόρος του Σεν Μαλό στον δεύτερο γύρο των γαλλικών εκλογών θα προτιμήσει, απέναντι στον υποψήφιο της Εθνικής Συσπείρωσης, έναν αδιάφορο για τη γαλλική και ευρωπαϊκή ταυτότητα υποψήφιο του Νέου Λαϊκού Μετώπου.

Οταν οργανώνεις μια κοινωνία όπου οι άνθρωποι ενδιαφέρονται μόνο για τον εαυτό τους, χωρίς καμιά πίστη στο κοινό πεπρωμένο που συγκροτεί έναν λαό και μια πατρίδα, όταν θεωρείς πως δικαιώματα του ατόμου υπάρχουν χωρίς κυριαρχία του λαού, δεν δημιουργείς πάντα «μια αμέτρητη μάζα ανθρώπων, όμοιων και ίσων, που στριφογυρίζουν αδιάκοπα γύρω από τον εαυτό τους για να προμηθευτούν μικρές και φτηνές ηδονές», όπως προέβλεπε ο Αλέξις ντε Τοκβίλ. Μπορεί και να γεννήσεις την απελπισμένη νοσταλγία της ελπίδας.

Ο Κώστας Χατζηαντωνίου είναι συγγραφέας