«Θα είμαι ανελέητος με τα πρόσωπα της “Ορέστειας”»

Η γενέθλια γη της τραγωδίας.  Αυτή είναι η «Ορέστεια». Μέχρι να ασχοληθώ με αυτή την τριλογία, πίστευα ότι τον συγκεκριμένο ρόλο τον είχαν οι «Βάκχες», που χαρακτηρίζονται από το πάθος, το πένθος και τη μανία. Οταν όμως διάβασα την τρίτη από τις τραγωδίες της «Ορέστειας», τις «Ευμενίδες» (σ.σ.: οι άλλες δύο είναι ο «Αγαμέμνων» και οι «Χοηφόροι») τότε συνειδητοποίησα ότι αποτελούν το πρόπλασμα των «Βακχών».

Ολα τα άλυτα ερωτήματα, δραματουργικά, αισθητικά, φιλοσοφικά αλλά και πολιτικά είναι εκεί, στις «Ευμενίδες», από τις οποίες και ξεκίνησα τις πρόβες. Οι δύο άλλες τραγωδίες είναι σαν να προετοιμάζουν τον θεατή ώστε να έρθει αντιμέτωπος με το πρόβλημα της Δημοκρατίας. Είχα την εντύπωση ότι είναι απλά ένα κείμενο με πολιτικές ιδέες, με τη χειραφέτηση των μύθων που έφτιαξαν τον ελληνικό πολιτισμό και τη δημοκρατία, αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Για πρώτη φορά βλέπουμε να εκφράζονται με ποιητικό τρόπο επιχειρήματα με πολιτικό πυρήνα.

Περιγράφεται η μεγαλύτερη προδοσία που έγινε ποτέ στον κόσμο: πώς εξαπάτησε η Αθήνα τις Ερινύες. Αποτυπώνεται η μεγάλη αρχετυπική απάτη σε μια εποχή που κανείς δεν θα μπορούσε να διανοηθεί ότι θα συμβεί. Η Πειθώ έχει την πονηρία, τη λαβυρινθώδη σκέψη να μετατρέπει το ψέμα σε αλήθεια. Είναι η αρχετυπική έννοια των fake news.

Οι «Ευμενίδες» με έβαλαν σε μια προσωπική διεργασία, προσπαθώντας να ανακαλέσω τη δική μου μνήμη και να σκεφτώ πάνω στα θέματα των συγκρούσεων, των προδοσιών, της απάτης, της πειθούς στην Ελλάδα. Ανοιξα πληγές και από την οικογένειά μου, αλλά και γενικά την ιστορία της μεταπολεμικής κυρίως Ελλάδας και είδα ότι υπάρχουν τραύματα που ακόμα αιμορραγούν. Οταν μπήκα σε αυτή τη διαδικασία, άρχισα να συγκινούμαι. Δάκρυσα γιατί θυμήθηκα στιγμές από τη ζωή μου, από την παιδική μου ηλικία. Και μπορεί όλο αυτό να ήταν χρήσιμο για να μην ξεχάσω, αλλά δεν αφορά κανέναν. Δεν έβαλα την αυτοβιογραφία μου στη σκηνή.

Η δημοκρατία υφίσταται επειδή κάποιοι εξαπατώνται, αλλά αυτό ισχύει για όλα τα πολιτεύματα. Για αυτήν πάλεψαν πολλοί λαοί σε ολόκληρο τον κόσμο, αλλά δεν πετύχανε. Κι αν πετύχανε αποδείχτηκε στη συνέχεια ότι εξαπατήθηκαν από τους άλλους και από τον ίδιο τον εαυτό τους. Είναι σύμπλοκο σχήμα η δημοκρατία, όπως είναι και η τραγωδία. Ενα βραχυκύκλωμα δηλαδή. Τα όριά της είναι θολά. Πρόκειται για έναν ελεύθερο και ευάλωτο μετασχηματισμό.

Ο λαός χρειάζεται έναν ήρωα και το σύστημα ξέρει να καλλιεργεί την ιδέα του αρχηγού. Δεν νομίζω ότι υπάρχει τρόπος να αλλάξει αυτό. Εκείνο που αλλάζει είναι ότι πλέον δεν απαιτείται η Πειθώ. Εχει αντικατασταθεί από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου ο καθένας αισθάνεται ένας μικρός αρχηγός. Πιστεύει ότι έχει δύναμη και μια μορφή εξουσίας με αποτέλεσμα να έχει ξεχαρβαλωθεί η ιδέα ότι η δημοκρατία μπορεί να αποτελεί άλλοθι. Δεν χρειαζόμαστε τη δημοκρατία για να πειστεί ένας λαός. Αρκεί ένας σουπερστάρ για να τον πείσει.

Ο καπιταλισμός στο μεταξύ κινείται ξέφρενα, χωρίς κανένα όριο, και έχει φτάσει σε απίστευτο σημείο ύβρεως. Τώρα ήρθε η στιγμή της τιμωρίας. Ο άνθρωπος τείνει να εξαφανιστεί. Ολοι μιλάνε για τον μετα-άνθρωπο. Μπήκαμε βαθιά στον Μεσαίωνα. Μόνο που τα βασανιστήρια δεν είναι τα γνωστά μεσαιωνικά, αλλά ψυχολογικά. Κι ο βασανιστής είναι αόρατος. Ολα γίνονται για να ξεχαστούν με μεγάλη ταχύτητα κι ο άνθρωπος εργάζεται για να παράγει σκουπίδια, να καταναλώνει σκουπίδια και εν τέλει να γίνεται ο ίδιος σκουπίδι.

Πολλοί εστιάζουν στο θρίλερ που ενέχει η τριλογία: στους φόνους, στο αίμα. Υπάρχει βεβαίως και αυτή η προσέγγιση, αλλά για μένα ήταν λίγη. Με ενδιέφερε πολύ περισσότερο η πολιτική σκοπιά. Για ποιο λόγο αυτά τα πρόσωπα ήταν εξουσιαστές; Είχαν πολύ αρνητικές πλευρές. Ο Αγαμέμνων και η Κλυταιμνήστρα είναι κανιβαλικές προσωπικότητες. Ο Αίγισθος είναι ιδιαιτέρως γελοίος. Και μέσα από τον γερμανικό εξπρεσιονισμό θα δείξω εύγλωττα στον θεατή τους χαρακτήρες τους. Είμαι ανελέητος.

Δεν ήθελα να κάνω μια παράσταση συναισθηματική. Δεν χρησιμοποιώ μικρόφωνα και οθόνες. Χρησιμοποιώ τον ηθοποιό, έτοιμο να τα δώσει όλα σε αυτό που λέγεται ορχήστρα, στη θυμέλη, στο θυσιαστήριο. Επαναφέρω τον χορό στην τραγωδία και του δίνω τον κυρίαρχο ρόλο. Επαναφέρω την ενέργεια, το πάθος, την αυτοσυγκέντρωση, την τρέλα, διότι κατά τη γνώμη μου η τραγωδία έχει ξεστρατίσει και έχει γίνει υποτονική, προσαρμοσμένη στα γούστα του τηλεοπτικού κοινού. Πολλές φορές λειτουργεί ως συνέχεια της τηλεόρασης με τηλεοπτικούς αστέρες. Στη διανομή της «Ορέστειας» υπάρχουν άνθρωποι που παλεύουν μόνο με το θέατρο.

Η δουλειά μου και η δουλειά της τέχνης είναι να δημιουργεί μνήμη. Οταν χρησιμοποιείς το ανθρώπινο σώμα, την ολοθυμική συγκίνηση και φυσικούς ερμηνευτικούς τρόπους, όταν βάζεις τον άνθρωπο στο κέντρο της σκηνής δημιουργείς μνήμη. Ολα αυτά τα εργαλεία, όπως οι οθόνες, είναι εφήμερα μέσα για να ξεχνάς. Το σώμα είναι για να θυμάσαι.

Η τραγωδία και η τέχνη δεν έχουν ανάγκη την επικαιροποίηση. Κι επικαιροποίηση δεν σημαίνει ότι παρακολουθώ πιστά την εξέλιξη της τεχνολογίας που κινείται προς τα εμπρός. Το θέατρο εξελίσσεται αντίστροφα, στρέφεται προς τα μέσα και ριζώνει. Τάσσομαι υπέρ της χρήσης της φιλοσοφίας και της πολιτικής ψυχανάλυσης στο θέατρο, όχι της τεχνολογίας.

Δεν δέθηκα ποτέ με την Επίδαυρο. Την αλήθεια σου, όποια και αν είναι, μπορείς να την πεις από τη στέγη ενός ορφανοτροφείου, στο σταυροδρόμι μιας κακόφημης γειτονιάς ή στην πλατεία Ομονοίας. Η «Ορέστεια», όμως, χρειάζεται το μέγεθος της Επιδαύρου. Επιπλέον ήθελα την ευκαιρία να ξαναδώ τους δικούς μου ηθοποιούς σε αυτό το θέατρο και μαζί μια νέα γενιά, πολύ ικανή, που «γεννήθηκε» μέσα στην κρίση. Κι αυτή την ευκαιρία μού την προσέφερε η πρόταση του καλλιτεχνικού διευθυντή του Εθνικού Θεάτρου, Γιάννη Μόσχου, διότι μια τόσο μεγάλη παραγωγή, με 32 ηθοποιούς, δεν θα μπορούσα να την υποστηρίξω ιδιωτικά.

Κάνοντας έναν απολογισμό με αφορμή τη συμπλήρωση 40 χρόνων από την ίδρυση του θεάτρου Αττις (2025), βλέπω ότι πάλευα με τον χρόνο. Συμμετείχα σε ζυμώσεις του παγκόσμιου θεάτρου, ήμουν διαρκώς παρών, έκανα πολλά πράγματα και υπέροχα ταξίδια, αλλά εγκατέλειψα αρκετά τον εαυτό μου και ξεπέρασα το μέτρο.

Θα άντεχα χωρίς θέατρο. Απωθημένα στο θέατρο δεν έχω, ακόμη κι αν σταματήσω αυτή τη στιγμή. Απωθημένο έχω να ζήσω στη φύση, να σκάβω και να μαγειρεύω για φίλους. Η εσωτερική μου ανάγκη με ώθησε το τελευταίο διάστημα να πω επτά όχι και ξαλάφρωσα. Εκανα αρκετό θέατρο, ας κάνω και λίγη ζωή.