Αναζήτηση της χαμένης ευκαιρίας

Τη θεατρική σεζόν 1979 – 1980 στο Εθνικό Θέατρο παρουσιάζεται, σε σκηνοθεσία του Στέλιου Παπαδάκη, το σχετικά ολιγοπαιγμένο, κωμειδύλλιο του Δημητρίου Κόκκου «Ο Μπαρμπα-Λινάρδος». Πρωταγωνιστούσαν η Μιράντα Ζαφειροπούλου, ο Τρύφων Καρατζάς, ο Μηνάς Χατζησάββας, ο Γιάννης Αργύρης, η Αντιγόνη Γλυκοφρύδη, η Πένυ Παπουτσή, ο Γιώργος Παρτσαλάκης. Τα σκηνικά και τα κοστούμια ήταν του Σάββα Χαρατσίδη, η έξοχη μουσική του Λουκιανού Κηλαηδόνη και οι χορογραφίες της Μαρίας Χορς. Σημείωνα τότε στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ», για το κωμειδύλλιο εν γένει και για τα όσα διαδραματίζονταν στο εγγύς ιστορικό και λογοτεχνικό περιβάλλον:

«Στη δεκαετία του 1890 εγκαινιάζεται μια από τις σημαντικότερες περιόδους της νεοελληνικής λογοτεχνίας που θα διαρκέσει, περίπου, ως τους Βαλκανικούς Πολέμους (1912 – 1913). Σε αυτή την εικοσαετία, ύστερα από λίγα μόλις χρόνια προετοιμασίας, θα δουν το φως σημαδιακά κείμενα που θα προκαλέσουν ζυμώσεις που φτάνουν ως τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1888 κυκλοφορεί “Το ταξίδι μου” του Γιάννη Ψυχάρη, στα 1893 “Τα είδωλα” του Εμμανουήλ Ροΐδη, το 1884 “Η τύχη της Μαρούλας” του Δημητρίου Κορομηλά και στα 1992 “Ο αγαπητικός της Βοσκοπούλας” του ίδιου, 1893 “Ο τραγουδιστής του χωριού και της στάνης” του Κων. Κρυστάλλη, στα 1897 “Τα τείχη” του Κ. Π. Καβάφη και “Ιαμβοι και ανάπαιστοι” του Κωστή Παλαμά, στα 1898 “Ο Τάφος” του ίδιου ποιητή και “Τα ελεγεία και τα ειδύλλια” του Κωνσταντίνου Χατζόπουλου. Το 1894 έχουν προηγηθεί “Τα συντρίμμια” του Μιλτιάδη Μαλακάση, “Τα λόγια της πλώρης” του Ανδρέα Καρκαβίτσα, ενώ το 1902 ακολουθούν ο “Λαγκάς” του Δημοσθένη Βουτυρά, το 1903 “Η Τρισεύγενη” του Παλαμά και “Η Φόνισσα” του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, το 1906 “Το πνεύμα” του Περικλή Γιαννόπουλου και το 1907 ο παλαμικός “Δωδεκάλογος του Γύφτου”, “Ο Αλαφροΐσκιωτος” του Αγγελου Σικελιανού, το “Κοινωνικόν μας ζήτημα” του Σκληρού, ή έκδοση των “Απομνημονευμάτων” του Στρατηγού Μακρυγιάννη από τον Βλαχογιάννη. Την ίδια χρονιά το “Γλώσσα και Ζωή”» του Ελ. Γιαννίδη, το 1909 “Η Στέλλα Βιολάντη” του Γρηγορίου Ξενόπουλου και το 1910 “Η φλογέρα του βασιλιά” του Παλαμά. Εκεί ανάμεσα ο Δροσίνης, ο Πάλλης, ο Εφταλιώτης, ο Μαβίλης, ο Λασκαράτος, οι μεταφράσεις του Πολυλά, ο μόχθος του Νικολάου Πολίτη, ο Γεώργιος Χατζηδάκης.

Ηταν μια από τις ωριμότερες στιγμές στην ιστορία του τόπου, επειδή ήταν από τις πιο κρίσιμες. Η εδραίωση του κοινοβουλευτισμού, η εθνική ταπείνωση, το δημόσιο χρέος, η θεμελίωση της μεταπρατικής δομής της οικονομίας, η νόθα αστικοποίηση. Το θέατρο συμπλέει με το γενικό πνεύμα. Είναι η εποχή που για πρώτη φορά προτείνεται μια φόρμα θεατρική που μπορεί να ονομαστεί ιθαγενής.

Ενα νέο είδος

Ιθαγενές είναι καθετί που αφομοιώνεται, οικειοποιείται και προσιδιάζει στο ήθος ενός συγκεκριμένου λαού και το αντανακλά. Το κωμειδύλλιο είναι μια τέτοια φόρμα. Κάθε στοιχείο του είναι εύκολο να αναζητηθεί και να βρεθεί στην παράδοση του ευρωπαϊκού θεάτρου. Ως όλον, όμως, αποτελεί νέον είδος, με δικούς του νόμους και ιθαγενή ιδιοσυγκρασία. Αποδέχτηκε τον νατουραλισμό και τον εξημέρωσε, μίλησε με φρεσκάδα την καθημερινή γλώσσα της υπαίθρου και του αστέως και άντλησε τη θεματογραφία του από τη ζωή των απλών ανθρώπων. Οι απόπειρες του Χουρμούζη, του Ραγκαβή, του Καρύδη και του Αγγελου Βλάχου, είτε έμειναν σκηνικά ανενεργές, είτε δεν πρότειναν ένα ύφος και μια τεχνική που δεν έφεραν τα αναμενόμενα αποτελέσματα.

Στα 1890 αρχίζει μια νέα περίοδος που δημιουργεί σχολή, συρμό. Γοητευμένοι οι άνθρωποι του θεάτρου από την ανοιχτή και ευλύγιστη νέα φόρμα την εκμεταλλεύονται, άλλος με επιτυχία, άλλος με μέτρια αποτελέσματα. Δυστυχώς η φόρμα εξαντλήθηκε γρήγορα, γιατί γρήγορα εξαντλήθηκε ο λόγος που την παρήγαγε. Το πολιτικό σκηνικό πριμοδότησε νέους προσανατολισμούς. Σε λίγο εισβάλλει στο χώρο του θεάτρου ο Ιψεν, ο Ντ’ Ανούντσιο, ο συμβολισμός. Οι συγγραφείς ανακαλύπτουν την ψυχολογία, την ατομική και την κοινωνική, και καταπιάνονται με χαρακτήρες. Πριν διερευνηθεί το ελληνικό ήθος μέσα στον οικείο χώρο του, τυποποιείται η αστική ενδοστρέφεια, προτού ακόμη δημιουργηθεί η αστική τάξη.

Το θέατρο κατασκευάζει πρώτα τους χαρακτήρες, δάνεια και πρότυπα ευρωπαϊκά, και πασχίζει να στριμώξει μέσα τους μίαν αλλότρια και αλλοπρόσαλλη πραγματικότητα. Το κωμειδύλλιο ως φόρμα, ως ατμόσφαιρα, ως θερμοκρασία λαϊκή αντικαθιστά το καλά χτισμένο έργο (well – made play) με την καρτεσιανή γεωμετρία, το κλειστό αστικό σαλόνι και τους χαμηλούς τόνους της κρεβατοκάμαρας. Αν το κωμειδύλλιο συνέχιζε τη ζωή του, αν η φόρμα του με τα θέματά του πλουτίζονταν με τις εμπειρίες της εθνικής περιπέτειας, η εξέλιξη του θεάτρου μας θα ήταν, όχι μόνο διαφορετική, αλλά και ουσιώδης.

Μόνο στη δεκαετία του 1950 ξαναβρέθηκε το χαμένο νήμα και φτάσαμε μόνο σήμερα να αξιοποιούμε μέρος μόνο από τις μορφικές κατακτήσεις εκείνης της μοναδικής εποχής. Εκανε πολύ σωστά το Εθνικό Θέατρο να παρουσιάσει το κωμειδύλλιο του Δημητρίου Κόκκου “Ο Μπαρμπα-Λινάρδος”. Δεν είναι από τα καλύτερα του είδους. Πριν από λίγα χρόνια είχε παρουσιαστεί το αριστούργημα του Καπετανάκη “Ο Γενικός Γραμματεύς” στην ίδια σκηνή και “Η τύχη της Μαρούλας” του Κορομηλά (στίχοι Κόκκου) από τον Κάρολο Κουν. Ο “Μπαρμπα-Λινάρδος” είναι η συνέχεια της “Μαρούλας”, δεν έχει τη χάρη της, τη σπιρτάδα της, δεν έχει τη θεατρική τεχνική της, ούτε τον ευθύβολο λόγο της. Κι όμως, είναι ένα κείμενο τολμηρό, γιατί είναι γραμμένο με καημό και πόνο. Θέτει ένα καίριο πρόβλημα που έθρεψε η θεματογραφία από τον Χουρμούζη ως τον Ευθυμιάδη. Το πρόβλημα της ξενομανίας, της αλλοτρίωσης του έλληνα μικροαστού από τη ήθη που ξενόφερτα μασκαρεύουν και αλλοιώνουν τα πρόσωπά μας.

Αισιόδοξος διδακτισμός

Υπάρχει μια σκηνή ολόκληρη στον

“Μπάρμπα-Λινάρδο” που είναι ως πρόθεση συνταρακτική, ανεξάρτητα από την αφέλειά της. Ενα αποκριάτικο απόγευμα οι υπηρέτες ενός αστικού σπιτιού μασκαρεύονται και μαϊμουδίζουν τους τρόπους, τους χορούς και τα τσαλίμια των αφεντάδων. Αν αυτή δεν είναι όλη η μασκαράτα του πολιτικού μας βίου, δεν ξέρω ποια άλλη είναι. Βέβαια το έργο έχει ευτυχές τέλος, κάποιοι επιστρέφουν στις ρίζες τους. Ετσι τελείωνε τα έργα του και ο Χουρμούζης. Τα έργα αυτά έχουν ένα είδος αισιόδοξου διδακτισμού και καλά κάνουν.

Ο Κόκκος, πίσω από τα σχηματικά του πρόσωπα, πίσω από την κατασκευή του, αγγίζει καυτά προβλήματα του καιρού του και δυστυχώς του καιρού μας. Η υπηρετριούλα Μαρούλα έρχεται να συναντήσει την “Αγγέλα” του Σεβαστίκογλου, αφήνοντας αιώνες πίσω την Καλλιόπη του “Πειρασμού” του Ξενόπουλου. Ο “Μπάρμπα-Λινάρδος” είναι τυπικό δείγμα κωμειδυλλίου. Σωστή ηθογραφία προσώπων, αμεσότητα λόγου, ρυθμισμένες συγκρούσεις, λαϊκό χιούμορ, ισοζυγισμένη εξέλιξη και χρησιμοποιεί με άνεση τον κώδικα του μεικτού είδους: μονολόγους, ντουέτα, κόρο, τραγούδι, χορό. Μεγάλο σχολείο για ηθοποιούς, απαιτεί τέλεια τεχνική και αυτοσχεδιαστική φαντασία».