Η ηθική των αρχών και η ηθική των αξιών

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν από την εφιαλτική αυτή βεβαιότητα. Σύμφωνα με τον καθηγητή φιλοσοφίας Μικαέλ Φεσέλ («Υποτροπή: 1938», εκδ. ΠΟΛΙΣ), η εκτόξευση του κόμματος της Μαρίν Λεπέν ξεκίνησε όταν οι γάλλοι δημοκράτες εγκατέλειψαν την κριτική του από ηθική σκοπιά, σταμάτησαν δηλαδή να του υπενθυμίζουν τις δημοκρατικές αρχές και τις ιστορικές του ευθύνες. Την ίδια στιγμή, η άκρα Δεξιά καλλιεργούσε τη δική της ηθική, μιλούσε για τρόπους ζωής που πρέπει να ακολουθήσουν οι Γάλλοι, για το τι να τρώνε και πώς να ντύνονται, αναδεικνύοντας παράλληλα την αντίθεση ανάμεσα σ’ αυτούς με το «σωστό» κι εκείνους με το «λάθος» χρώμα δέρματος.

Η ηθική της ακροδεξιάς είναι μια ηθική των αξιών, όχι των αρχών, λέει ο Φεσέλ στο περιοδικό L’Obs. Η Δημοκρατία ως αξία δεν είναι όμως το ίδιο πράγμα με τη Δημοκρατία ως αρχή. Η Δημοκρατία ως αρχή είναι μια σειρά κανόνων οι οποίοι επιτρέπουν τη συνύπαρξη πραγμάτων που στην αντιπαράθεση μεταξύ των αξιών έχουν συγκρουσιακό χαρακτήρα. Η λογική των αξιών συνίσταται στον αποκλεισμό όσων δεν συμμερίζονται την ίδια αξιολόγηση, άρα τους ίδιους τρόπους ζωής.

Σε αυτό το πεδίο, εν μέσω ομίχλης και θορύβου, αναπτύσσεται ο λαϊκισμός ή αντιφιλελευθερισμός. Το φαινόμενο αυτό ενισχύθηκε από την προσπάθεια του Μακρόν να καταργήσει τη διάκριση μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς. Ο Εθνικός Συναγερμός έπαψε να είναι η άκρα Δεξιά και, επειδή πρέπει να υπάρχει πάντα ένας διάβολος, μονάχα ένας, κληρονόμησε αυτόν τον ρόλο η Αριστερά, ο «ουοκισμός».

Καθώς δεν μπορούσε να σώσει τον μακρονισμό, ο γάλλος πρόεδρος βάλθηκε να σώσει τον εαυτό του. Οπως η Αγριππίνα στον Βρεταννικό του Ρακίνα, λέει στους Γάλλους (και στον καθρέφτη του): «Αρκεί· μίλησα, όλα άλλαξαν». Κι αν δεν άλλαξαν;

Η τελευταία ελπίδα να καταπολεμηθεί ο λαϊκισμός στην Ευρώπη, γράφει ο Τζάναν Γκάνες στους Financial Times, είναι να αναλάβει κυβερνητικό ρόλο. Τρία τινά μπορεί τότε να συμβούν. Το ένα είναι να μετριάσει τις θέσεις του (όπως έγινε με τη Μελόνι). Το άλλο είναι να αποδειχθεί η ανικανότητά του (όπως έγινε με τον Μπόρις Τζόνσον και τον Αλέξη Τσίπρα). Το τρίτο είναι να μη συμβεί ούτε το ένα ούτε το άλλο (όπως έγινε με τον Ορμπαν στην Ουγγαρία), κάτι που δεν σημαίνει όμως πως πρέπει να αποκλειστεί από το εκκρεμές της πολιτικής.

Ο βρετανός αρθρογράφος παραδέχεται ότι ο Ντόναλντ Τραμπ αποτελεί εξαίρεση, αφού κατάφερε και να δείξει στους ψηφοφόρους τον χειρότερο εαυτό του και να είναι το φαβορί στις προεδρικές εκλογές του Νοεμβρίου, υποστηρίζει όμως ότι οι περισσότερες ευρωπαϊκές δημοκρατίες δεν είναι τόσο διχασμένες. Αυτό που φαίνεται να μη λαμβάνει υπόψη είναι ο εκρηκτικός συνδυασμός των δύο: τι θα συμβεί δηλαδή αν στις αρχές του 2025 πρόεδρος της Αμερικής είναι ο Τραμπ, στη Γαλλία κυβερνούν οι λεπενιστές, στη Γερμανία ο Σολτς νιώθει την καυτή ανάσα του AfD και στην Ιταλία η Μελόνι αρχίζει να σκέπτεται ότι ήρθε η ώρα να αφήσει τα αληθινά της ένστικτα ελεύθερα. Θα αντέξει η φιλελεύθερη δημοκρατία μια τέτοια συντονισμένη επίθεση;

Ο Γκάνες χρησιμοποιεί δύο ακόμη επιχειρήματα για να υποστηρίξει την επιλογή του Μακρόν να παραδώσει τη διακυβέρνηση της χώρας στην ακροδεξιά. Το ένα είναι ότι οι ψηφοφόροι πρέπει επιτέλους να έρχονται αντιμέτωποι με τις συνέπειες των επιλογών τους. Ακροδεξιούς ψήφισαν, ακροδεξιούς θα πάρουν. Μόνο που ένας τέτοιος σεισμός δεν θα περιοριστεί στο γαλλικό έδαφος, θα προκαλέσει δονήσεις σε όλη την Ευρώπη και οι δονήσεις αυτές μπορεί να αποδειχθούν μοιραίες. Είναι δίκαιο οι γάλλοι ψηφοφόροι σήμερα, και οι αμερικανοί ψηφοφόροι σε λίγους μήνες, να μας πάρουν όλους στον λαιμό τους;

Το δεύτερο επιχείρημα είναι ότι χρειάζεται πάντα ένα σοκ για να ξυπνάμε. Η ειρήνη και η ευημερία που γνώρισε η Ευρώπη μετά το 1945 δεν θα ήταν δυνατές χωρίς τη μνήμη όσων συνέβησαν στους δύο Παγκοσμίους Πολέμους. Σωστό. Σημαίνει όμως αυτό ότι για να γνωρίσουν τα παιδιά μας ειρήνη και ευημερία θα πρέπει σώνει και καλά να χάσει η Ευρώπη όλες τις δημοκρατικές της κατακτήσεις, περιλαμβανομένου του ίδιου του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, και να ξεκινήσει από την αρχή;

Πιερ Ροζανβαλόν (1948 – )

Η ψυχολογία της επιβίωσης

Δεν ήταν προδιαγεγραμμένη η διαδρομή. Δεν φτάσαμε τυχαία ως εδώ. Ο ιστορικός Πιερ Ροζανβαλόν, καθηγητής στο Collège de France, έχει εκφράσει ήδη από το 2017 την ανησυχία του για τον θρίαμβο της προσωποποίησης της εξουσίας. Από τότε δεν έχει πάψει να καταγγέλλει τον τρόπο με τον οποίο ο Εμανουέλ Μακρόν κακομεταχειρίζεται τους θεσμούς. Οταν υιοθετήθηκε με προεδρικό διάταγμα η αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης, μίλησε για τη σοβαρότερη δημοκρατική κρίση από το τέλος του πολέμου της Αλγερίας. Οταν ψηφίστηκε το νομοσχέδιο για τη μετανάστευση, μίλησε για μια επονείδιστη ήττα της γαλλικής δημοκρατίας. «Οι κινήσεις του Μακρόν δεν υπαγορεύονται πια από την ιδεολογία του, αλλά από μια ψυχολογία της επιβίωσης», έλεγε τον περασμένο Ιανουάριο στο περιοδικό L’Obs. «Ο ίδιος ο γάλλος πρόεδρος δεν μπορεί πλέον σήμερα να χαρακτηρίζεται σοσιαλφιλελεύθερος, αλλά φιλελεύθερος-αντιδραστικός».