Το μετέωρο βήμα της Ευρώπης

Καθώς διανύουμε μια οριακή, κρίσιμη και μεταβατική εποχή για το μέλλον της ανθρωπότητας, βρισκόμαστε μπροστά σε πλήθος οραμάτων, κατακτήσεων, εφευρέσεων αλλά και σε σωρούς φρούδων ελπίδων, κατεστραμμένων ονείρων, ουτοπικών χιμαιρών. Σε αυτή την πραγματικότητα της εντεινόμενης παγκοσμιοποίησης, η ΕΕ βρίσκεται σε δίνη, αναζητώντας ταυτότητα και  ουσιαστικό ρόλο σε ένα περιβάλλον, που συντελούνται ραγδαίες εξελίξεις και κοσμογονικές αλλαγές.

Οι σωρευτικές κρίσεις, που επέφερε μετά το 2008, η επιταχυνόμενη παγκοσμιοποίηση και οι εξελίξεις που οδήγησαν στο Brexit άνοιξαν έναν μεγάλο κύκλο εσωστρέφειας, αμφισβήτησης, σκεπτικισμού και έντονης αρνητικής κριτικής απέναντι στην ΕΕ, η οποία φαίνεται – εν πολλοίς – να βρίσκεται στο περιθώριο των εξελίξεων, επιδεικνύοντας ενδιαφέρον για την αντιμετώπιση δημοσιονομικών θεμάτων αλλά μάλλον παθητική στάση απέναντι στις γεωπολιτικές και κοινωνικοοικονομικές ανακατατάξεις που συντελούνται. Νέα δεδομένα στο Μεταναστευτικό, η πολεμική αντιπαράθεση Ρωσίας – Ουκρανίας, η εκρηκτική κατάσταση στη Μέση Ανατολή, ο ισλαμικός φονταμενταλισμός και η συνεχιζόμενη σύγκρουση μεταξύ Ισραήλ και Παλαιστίνης συνιστούν μια πρώτη δέσμη θεμάτων επί των οποίων η Ευρωπαϊκή Ενωση καλείται να πάρει θέση.

Αλλά ποια είναι αυτή θέση; Μήπως η παθητική στάση είναι επιλογή και η διπλωματική απραξία είναι η αναγκαία υποχώρηση πριν απ’ την πιο δυναμική λύση; Και τελικά μπορεί να γίνει ανατροπή αυτών των δεδομένων; Με τις υπάρχουσες πολιτικές επιλογές όχι. Το έλλειμμα στρατηγικής της ΕΕ είναι εμφανές και αποτυπώνεται στην αδυναμία (απροθυμία;) σχεδιασμού συνεκτικών πολιτικών, στην αδυναμία αποφασιστικής παρέμβασης για τον τερματισμό πολεμικών συρράξεων και στην επιλογή της παθητικότητας και της αναμονής. Από την άλλη μεριά και η επιλογή της διαχειριστικής πολιτικής της εξισορρόπησης φτάνει στο τέλος της, αν κρίνουμε από τις αντιδράσεις και τις κινήσεις των διεθνών ανταγωνιστών. Μπορούμε λοιπόν να μιλάμε για το μετέωρο βήμα της ΕΕ σε έναν κόσμο, που μετασχηματίζεται με ταχύτατους ρυθμούς, σε ένα παγκόσμιο περιβάλλον εντός του οποίου ο παράγοντας της αβεβαιότητας αυξάνεται και η απόλυτη κυριαρχία της οικονομίας απαιτεί πολιτικές απαντήσεις.

Η Ενωμένη Ευρώπη είναι η μόνη που μπορεί να δώσει ισχυρές πολιτικές απαντήσεις και να προσδιορίσει τις εξελίξεις. Ωστόσο, ο αυτοπεριορισμός της ΕΕ να λειτουργεί μόνο ως οικονομική και νομισματική Ενωση αποδυναμώνει το κοινοτικό κεκτημένο και σηματοδοτεί την αρχή του τέλους για την πολυπόθητη ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Αντίθετα, η εδραίωση του ρόλου του βασικού πρωταγωνιστή περνάει μέσα από τον συστηματικό στρατηγικό προγραμματισμό προκειμένου το ευρωπαϊκό οικοδόμημα να καταστεί αποτελεσματικό και αξιόπιστο. Για να γίνει όμως αυτό, η «αθόρυβη υπερδύναμη» θα πρέπει πρώτα να λύσει τα δικά της εσωτερικά προβλήματα, τα οποία δεν αφορούν μόνο στην αρχιτεκτονική της ζώνης του ευρώ αλλά και στις διαδικασίες για την πολιτική ενοποίηση.

Οι ευρωεκλογές του Ιουνίου είναι μια μεγάλη πρόκληση για διάλογο, προβληματισμούς αλλά κυρίως για αποφάσεις. Η Ευρώπη βρίσκεται αναμφισβήτητα σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, έχοντας να αντιμετωπίσει μεγάλες προκλήσεις. Και η υπέρβαση της πολύπλευρης και βαθιάς κρίσης, την οποία διέρχεται, φαντάζει ιδιαίτερα δύσκολη. Σε αυτή την κρίσιμη καμπή, η κατεύθυνση που θα επιλέξει θα καθορίσει και το μέλλον της, καθώς,  όπως προφητικά οραματίστηκαν ο Robert Schuman και ο Jean Monnet, «η Ευρώπη δεν θα δημιουργηθεί διά μιας ούτε ως ένα συνολικό οικοδόμημα. Θα διαμορφωθεί μέσα από συγκεκριμένα επιτεύγματα που θα δημιουργήσουν πρώτα μια πραγματική αλληλεγγύη… Θα δοκιμαστεί σε κρίσεις και θα είναι αποτέλεσμα των λύσεων που θα υιοθετήσει για τις κρίσεις αυτές».

Ο Αντώνιος Αθ. Λιανός, Ph.D., είναι νομικός, πολιτικός επιστήμονας και διευθυντής του γραφείου υφυπουργού Κοινωνικής Ασφάλισης