Στο τραπέζι με τους μεγάλους

Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών πλησιάζει τα ογδοηκοστά γενέθλιά του (2026). Η Ελλάδα μετά από έναν διπλωματικό μαραθώνιο που κράτησε σχεδόν 5 χρόνια ελπίζει βάσιμα να εκλεγεί ως ένα από τα δέκα μη μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας, του πιο σημαντικού οργάνου του Οργανισμού. Η συγκυρία είναι εξαιρετικά δύσκολη και αποτελεί πρόκληση για την ελληνική διπλωματία. Αν το αποτέλεσμα της διαδικασίας είναι θετικό, η ελληνική διπλωματία θα κληθεί να διαχειριστεί στο πλαίσιο του Συμβουλίου την πιο γεμάτη από κρίσεις και πολεμικές συγκρούσεις περίοδο στην σύγχρονη εποχή.

Πρόκειται για μια πρόκληση στην οποία σταθερά πλέον το Συμβούλιο αποτυγχάνει να ανταποκριθεί αποτελεσματικά. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια κρίσεις στη Λιβύη, τη Συρία, την Ουκρανία, τη Γάζα και το Νότιο Λίβανο, αλλά και στο Ιράκ, στη Δυτική και Υποσαχάρια Αφρική και στο Κέρας, έχουν επιταχύνει τη διάβρωση των σχέσεων μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων και μονίμων μελών του Συμβουλίου και έχουν συχνότατα προκαλέσει την παράλυσή του. Πολλές φορές, αυτή η αδυναμία είχε ως αποτέλεσμα τη διάχυση της κρίσης (βλ. Συρία και Ιράκ) και την εμφάνιση νέων απειλών (βλ. Ισλαμικό Κράτος). Την ίδια στιγμή, οι ειρηνευτικές αποστολές δεν ανταποκρίνονται στις προσδοκίες και η χρηματοδότησή τους είναι όλο και πιο δύσκολη. Αυτό αυξάνει τον σκεπτικισμό για την ικανότητα του ΟΗΕ να αναπτύξει επιχειρησιακές αντιδράσεις  στις νέες απειλές – διεθνές οργανωμένο έγκλημα, τρομοκρατία και διασπορά όπλων μαζικής καταστροφής. για την περιφερειακή και παγκόσμια ασφάλεια.

Αυτή η αξιολόγηση δεν είναι ούτε βιαστική ούτε υπερβολική. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το Συμβούλιο Ασφαλείας αλλά και το σύστημα των ΗΕ συνολικά βρίσκεται σε μια κρίσιμη για το μέλλον του στιγμή. Η μεγαλύτερη απειλή προφανώς είναι η αντιπαράθεση μεταξύ Ρωσίας και Κίνας από τη μια και ΗΠΑ από την άλλη. Η αντιπαράθεση εξελίσσεται σε πόλωση με στρατηγικά και ιδεολογικά χαρακτηριστικά. Η Δύση αντιπαρατίθεται με τη Ρωσία και την Κίνα για το περιεχόμενο εννοιών και αξιών όπως η κυριαρχία, η δημοκρατία και το κράτος δικαίου. Είναι μια αντιπαράθεση για τις αξιακές συντεταγμένες της παγκόσμιας τάξης. Και ο ΟΗΕ και το Συμβούλιο Ασφαλείας θα αποτελέσει το πιο σημαντικό θέατρο ανταγωνισμού, όπου η ένταση θα κορυφωθεί σε τουλάχιστον τρία επίπεδα. Το πρώτο είναι το παραδοσιακό επίπεδο όπου συγκρούεται η απαίτηση για δικαιοσύνη με την ισχύ των μεγάλων δυνάμεων και κυρίως των πέντε μονίμων μελών. Το δεύτερο αφορά τη σύγκρουση μεταξύ Συμβουλίου και Γενικής Συνέλευσης η οποία σταδιακά θα γίνεται ολοένα και πιο ορατή, καθώς κυρίως ο Παγκόσμιος Νότος θα επιδιώκει τη θεσμική του χειραφέτηση από τους Πέντε του Συμβουλίου και το προνόμιο του βέτο των τελευταίων. Το τρίτο επίπεδο αφορά την ένταση μεταξύ οικουμενικότητας και περιφερικότητας. Η ισορροπία μεταξύ παγκόσμιων και περιφερειακών διαστάσεων της ειρήνης και ασφάλειας αποτελεί διαχρονική αιτία αμφισβήτησης. Ποιος ο ρόλος περιφερειακών θεσμών όπως το ΝΑΤΟ ή η Αφρικανική Ενωση όταν το Συμβούλιο δεν μπορεί να λειτουργήσει;

Η Ελλάδα, αν όπως αναμένεται εκλεγεί, θα έχει να διαχειριστεί μόνο διλήμματα στρατηγικού χαρακτήρα. Δεν θα υπάρχει περιθώριο για αμφιταλάντευση και καμία επιλογή δεν θα είναι χωρίς κόστος. Το ζήτημα της αναγνώρισης ενός παλαιστινιακού κρατικού μορφώματος έχει ήδη τεθεί. Το ζήτημα της ασφάλειας του Ισραήλ θα συνεχίσει να τίθεται αντιπαραθετικά. Πραξικοπήματα στην Αφρική, παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, χρήση βίας μεταξύ κρατών και εναντίον μειονοτήτων συγκροτούν μια καθημερινή ατζέντα που απαιτούν ξεκάθαρες θέσεις, επιλογές και ψηφοφορίες δοκιμάσουν τις αντοχές και τα συμφέροντα της Αθήνας. Αυτό είναι το τραπέζι των μεγάλων.

Ο Κώστας Υφαντής είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και πρόεδρος του ΙΔΙΣ, Πάντειο Πανεπιστήμιο