Η πρώτη κριτική

Ξεκινάω το σημερινό μου κείμενο με μια διαπίστωση εξαιτίας των αναγνώσεών μου. Εχω τη συνήθεια, πάνω από 70 χρόνια αναγνώστης πριν γίνω γραφιάς, να επανέρχομαι σε κείμενα που με απασχόλησαν ή με ενόχλησαν πριν από πολλά χρόνια. Αυτή τη στιγμή μόλις άφησα την ανάγνωση του πρώτου τόμου του μυθιστορήματος του Μ. Καραγάτση «Σέργιος και Βάκχος», που σαφώς πρωτοδιάβασα πριν από μισό αιώνα και περισσότερο. Τους συστηματικούς αναγνώστες μου τους συμβουλεύω να επανέρχονται στα κείμενα που τους εντυπώθηκαν εξαιτίας θετικών και αρνητικών εντυπώσεων, να δοκιμάζουν πρώτα την αντοχή των κειμένων σε μια δεύτερη δική τους ανάγνωση και την αντοχή τη δική τους, να εξετάζουν κατά πόσο, με την πάροδο των χρόνων, έχουν αλλάξει τα κριτήριά τους, τα ιδεολογικά και αισθητικά τους εφόδια και ποιοι είναι οι λόγοι της εμμονής σε παλιές εντυπώσεις ή της αλλαγής των κριτηρίων τους.

Οι σκέψεις αυτές ξεκίνησαν να με απασχολούν τον τελευταίο καιρό που ξαναγυρίζω σε παλιές λογοτεχνικές αναγνώσεις. Αυτή την εποχή, εδώ και λίγους μήνες, ξαναδιαβάζω τα μυθιστορήματα του Μ. Καραγάτση και της μεγάλης πνευματικής εμπειρίας που συνέβη πριν από μισό αιώνα. Σήμερα βρίσκομαι στο τέλος του πρώτου τόμου του κειμένου του «Σέργιος και Βάκχος». Η πρώτη διαπίστωση είναι πως η πρώτη κριτική ενός έργου που διαβάζεται βρίσκεται μέσα στο σχέδιο και τη σκέψη του ίδιου του συγγραφέα. Αν σκεφτεί κανείς πόσα κείμενα, ιστορικά κυρίως, χρειάστηκε να αποδελτιώσει ο Καραγάτσης, γράφοντας ένα κείμενο με πλαίσιο μια ολόκληρη εποχή 1.700 χρόνια πίσω από την εποχή μας. Γιατί για ένα έργο αφηγηματικό, όπου τα γεγονότα γίνονται με φόντο τα δρώμενα, την ιδεολογία, τα ηθικά πρόσημα και το γούστο μιας τόσο απόμακρης εποχής, πρέπει ο συγγραφέας να έχει εκ των προτέρων αποθηκεύσει στα τετράδιά του μια πληθώρα γεγονότων και συμπεριφορών μιας άλλης ιστορικής πραγματικότητας, συνήθως τελείως ξένης με τη δική μας. Ο Καραγάτσης γυρίζει σε μια εποχή με μεγάλες μεταπτώσεις και αιφνιδιασμούς στα ήθη και τις ιδέες. Φανταστείτε να έχεις μυηθεί στα πολιτιστικά ήθη της αρχαίας Αθήνας του Περικλή και του Αισχύλου και να χρειάζεται να καταγράφεις συνθήκες και λειτουργίες των πρωτοχριστιανικών χρόνων. Να είναι η Παιδεία ο Θουκυδίδης και ο Μένανδρος, για να πάρω δύο απόμακρα αρχαία όρια, και να πρέπει να παρακολουθήσεις συμπεριφορές και αξίες ζωής των πρώτων χριστιανικών χρόνων. Είμαι δάσκαλος και σκέφτομαι με τρόμο αν δίδασκα σε μια εποχή κατά την οποία πέρναγα από τα ιδεώδη του Θουκυδίδη στις ιδεολογικές αναζητήσεις του Μεγάλου Βασιλείου και του Αγίου Χρυσοστόμου. Φανταστείτε για μια στιγμή τα ερωτικά ζητούμενα που σχολιάζει και σατιρίζει ο Αριστοφάνης, όπως τα αντιμετώπιζε ένας εξομολογητής, εξετάζοντας την ερωτική συμπεριφορά ενός εφήβου στα χρόνια που εξαπλώθηκε το χριστιανικό ήθος στην Ευρώπη και στη χώρα μας. Υπήρξε για αιώνες μια ερωτική ηθική που κατέφασκε στην απήχηση της ηδονής και την αναζητούσε και ήταν αξιοζήλευτος κανείς στην κοινότητα αν την απολάμβανε, και τη θεωρούσε μια υγιή αναγκαιότητα για τη φυσιολογική απόλαυση του βίου. Από την άλλη, υπήρξαν εποχές που το σεξ ήταν αμαρτία και το καταδίκαζε η θρησκεία με κανόνες και αποκλεισμούς από την ηθική ορθοδοξία, με μοναδικό σκοπό το σεξ να αποτελεί τη μόνη νομικότητα για την τεκνοποιία.

Σκέφτομαι συνήθως, διδάσκοντας σε έλληνες εφήβους αρχαίους τραγικούς και ιστορικούς, και βέβαια κωμωδιογράφους, αν όντως σήμερα ένας έφηβος Ελληνας, με κύριο μάθημα στην εκπαίδευση από τη νεαρότερη ηλικία των θρησκευτικών της ορθόδοξης πίστης, πραγματικά αντιλαμβάνεται τα ήθη και τους κώδικες συμπεριφοράς των ηρώων του Ευριπίδη και τις ερωτικές αναζητήσεις ενός στρατιώτη του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Ασία ή ενός εμπόρου στην Αίγυπτο ή ενός ναύτη στην Κίνα, τις Ινδίες και τη Νότια Αφρική τον αιώνα του Περικλή.

Με τα ηθικά κριτήρια που μας εφοδιάζει σήμερα η εκπαίδευση μέσα στο κλίμα του χριστιανικού ήθους αντιλαμβανόμαστε πλήρως τα ερωτικά αδιέξοδα της Μήδειας ή τις ερωτικές φαντασιώσεις ενός εφήβου της εποχής του Ηράκλειτου ή του Λυσία. Ως δάσκαλος πενήντα χρόνια, έχοντας να διδάξω «Οιδίποδα» ή «Αντιγόνη», μπαίνοντας στην τάξη με εφήβους μικροαστούς και αστούς μαθητές, αναρωτιόμουν τι μπορούσαν να συλλάβουν από τα ερωτικά κυρίως, αλλά και τα εν γένει ηθικά προβλήματα ενός εφήβου της Θήβας ή της Σπάρτης ή της Μακεδονίας των πρώτων αιώνων θριάμβου του χριστιανισμού. Εξάλλου συχνά μαθητές μου που είχα τη χαρά να συνομιλώ ελεύθερα έρχονταν με χίλιες αντιδράσεις, όταν η σχολική πράξη είχε στο πρόγραμμα και εξομολόγηση από τον αρχιμανδρίτη της πόλης τους. Πώς να χαρούν σκηνές από τις αριστοφανικές κωμωδίες που καταγράφουν χωρίς ηθικά προβλήματα ερωτικές σκηνές; Θυμάμαι και γελώ που, όταν μπήκε επιτέλους στην εκπαίδευση Αριστοφάνης, δεν διδασκόταν ολόκληρο το κείμενο, γιατί είχε λογοκριθεί και αφαιρεθεί σκηνή ερωτικής ελεύθερης διαδικασίας.

Ως δάσκαλος πενήντα χρόνια, διδάσκοντας «Ιλιάδα» και «Οδύσσεια», για να πάω τόσο βαθιά στον χρόνο, δεν ήμουν βέβαιος αν οι μαθητές μου πίσω από τις σχέσεις των ηρώων διέβλεπαν και την ελεύθερη ερωτική τους συμπεριφορά. Πρέπει να ομολογήσω τώρα, ύστερα από πενήντα χρόνια εκπαιδευτικής εμπειρίας, αν όντως καταλάβαινα και με καταλάβαιναν οι μαθητές μου, ότι όταν δίδασκα Σοφοκλή ή Ηρόδοτο και Παπαδιαμάντη μέσα στο ίδιο πεντάωρο της ημέρας, αντιλαμβάνονταν το χάος που χώριζε τη Φραγκογιαννού από την Ιοκάστη. Οταν στο θεολογικό αρχαίο πάνθεον υπήρξαν κλέφτες θεοί, βιαστές παρθένων κοριτσιών και πρακτικές όπως του Οδυσσέα για να ξεφύγει από τους εχθρούς του, ήταν δύσκολο να διδάξεις την ερωτική ελευθεριότητα της Καλυψώς με την πυρά που διάλεγε η χριστιανή γυναίκα από το να υποκύψει στην ερωτική επιθετικότητα του αρσενικού.

Ομολογώ πως τόσα χρόνια δάσκαλος δεν χρειάστηκε να απαντήσω σε ερωτήσεις μαθητών μου για τα δύο διαφορετικά ερωτικά ήθη που άκουγαν, έγραφαν και διαγωνίζονταν στη διδακτική πράξη. Και το θεωρώ κατόρθωμα του έλληνα δασκάλου που δίδασκε τόσο διαφορετικά αντίθετα ερωτικά ήθη, και μάλιστα σε παιδιά δώδεκα και δεκαέξι χρονών. Ετσι, από πολύ νωρίς στη διδασκαλική μου πορεία προσπάθησα να καταλάβω πώς παιδιά εφηβικής ηλικίας, μικροαστικής, αγροτικής και ποιμενικής οικογένειας, που δίδαξα στην καριέρα μου κατόρθωναν να ισορροπήσουν ανάμεσα σε δύο οπτικές και πρακτικές ηθικού κώδικα. Αλήθεια, συνειδητοποιούμε τι υποχρεώνει η εκπαίδευσή μας τα παιδιά; Να διδαχθούν, να αφομοιώσουν, να διαχωρίσουν και να δεχθούν στη συνείδησή τους τη συνύπαρξη δύο διαφορετικών ηθικών κωδίκων. Πώς να αντιληφθούν γιατί η Μήδεια αυτοκτόνησε, όχι γιατί πρόδωσε τον σύζυγό της, αλλά διότι την απέρριψε ο άντρας που λαχτάρησε! Εχω την άποψη πως η νεολαία μας έχει διδαχθεί από άξιους δασκάλους αυτό το ηθικό φάσμα δύο διαφορετικών πολιτισμών, των οποίων τα κείμενα οφείλουν να διδάξουν συχνά στα περιθώρια μιας σχολικής εκπαιδευτικής περιόδου. Μου συνέβη πολύ συχνά τις πρώτες ώρες να διδάσκω «Οιδίποδα» και τις δύο τελευταίες μιας σχολικής ημέρας Βιζυηνό και Ταχτσή!

Αν δεν είχα μαθητές με απορίες, θα πίστευα πως διαφορετικής ηθικής σκοπιάς κείμενα θα περνούσαν αδιάφορα. Κι όμως, όχι μόνο οι λεγόμενοι καλοί μαθητές, αλλά και οι αδιάφοροι ξύπναγαν, όταν ζητούσα να συζητήσουμε γι’ αυτές τις θεμελιώδεις διαφορές ηθικών κωδίκων που έπρεπε να αφομοιώσουν και να εξεταστούν (!) σε μια σχολική μέρα. Δεν συμβαίνει το ίδιο με μαθητές άλλων ευρωπαϊκών ή άλλων ηπείρων και θρησκειών λαών. Εδώ ο έλληνας μαθητής κυκλοφορεί στα ίδια τοπία, αντικρίζει τον ίδιο ορίζοντα. Μιλάει την ίδια γλώσσα. Αν όχι ως συντακτική δομή, αλλά ως λεξιλόγιο: Αρετή, Αμαρτία, Αγάπη, Μίσος, Ειρήνη, Πόλεμος, Ηθος, Εθος, Εθνος, Εθισμός, Αιθέρας, Αίθριο, Αιθρία. Φανταστήκατε ποτέ, το συνειδητοποιήσατε πόσες λέξεις λέμε κάθε μέρα που έλεγε και ο Σωκράτης, ο Κολοκοτρώνης και ο Τζιμ Λόντος στην Αμερική;

Το «Σε γνωρίζω από την κόψη του σπαθιού την τρομερή, σε γνωρίζω από την όψη που με βια μετράει τη γη», στίχοι του Διονύσιου Σολωμού του 1800 περίπου με λέξεις που θα τις βρείτε όλες και στον Ομηρο!

Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης έγραψε το υφολογικά εξοχότερο Ευαγγέλιο στα ελληνικά και από τον Ομηρο στον Αισχύλο και από τον «Ερωτόκριτο» στον Μακρυγιάννη και από τον Παράσχο στον Παλαμά και στον Τερζάκη, ένα λεξικό ελληνικής γλώσσας θα είχε λέξεις που υπάρχουν σε όλες τις γενιές ελληνικής γλωσσικής περιπέτειας λογοτεχνικής και καθημερινότητας. Αν θεωρείτε πως όσα γράφω είναι αυτονόητα, συνήθη, θα ισχυριστούν κάποιοι πως οι λέξεις βέβαια είναι οι ίδιες, αλλά η λειτουργία και το σημερινό νόημά τους άλλαξαν. Αλλαξαν; Η ποινή, η τιμωρία, το έγκλημα, η αθωότητα, το πνεύμα, το νόημα, η ποίηση, το έπος, ο λυρισμός, το δίκαιο, η αδικία, η αρχή και το τέλος, η πορεία και η στάση, ο έρωτας και ο θάνατος, ο άνθρωπος και ο θεός, η γη και ο ουρανός, ο κεραυνός και η αιθρία, το πεπρωμένο και το μέλλον, το μυστήριο και το αίνιγμα, ο μύθος, ο θρύλος, ο όλεθρος, το θράσος, το κύρος, η απάτη, η λέξη και η σκέψη, το νέφος και το έρεβος, η Κόλαση και ο Παράδεισος κυκλοφορούν στον αέρα αιώνες αιώνων.

Είναι η προίκα μας που δεν ξοδεύεται ποτέ, αφού ακόμη και στα όνειρά μας με λέξεις του Ομήρου και του Μακρυγιάννη ταξιδεύουμε.