Δημογραφική γήρανση και βιωσιμότητα

Σε όλες σχεδόν τις αναπτυγμένες χώρες, η κοινωνική συνταξιοδοτική ασφάλιση είναι κυρίως διανεμητικού χαρακτήρα. Στα διανεμητικά συστήματα, οι τρέχουσες συντάξεις πληρώνονται από τις εισφορές που καταβάλλουν οι τωρινοί εργαζόμενοι. Προφανώς, τα συστήματα αυτά λειτουργούν ικανοποιητικά όταν υπάρχουν πολλοί εργαζόμενοι και λίγοι συνταξιούχοι. Συχνά αναφέρεται ο «κανόνας» 4:1, δηλαδή σε κάθε συνταξιούχο πρέπει να αντιστοιχούν τέσσερις εργαζόμενοι. Λόγω της δημογραφικής γήρανσης του πληθυσμού, η αναλογία αυτή έχει προ πολλού ανατραπεί σε όλες τις αναπτυγμένες χώρες. Για παράδειγμα, στη χώρα μας αντιστοιχούν περίπου 1,7 εργαζόμενοι σε κάθε συνταξιούχο.

Για να αντιμετωπισθούν οι συνέπειες της δημογραφικής γήρανσης, οι περισσότερες αναπτυγμένες χώρες ήδη από τη δεκαετία του 1980 άρχισαν να λαμβάνουν μέτρα, πρώτον, για να συγκρατήσουν τη συνταξιοδοτική δαπάνη και, δεύτερον, για να περιορίσουν την έκθεση του συνταξιοδοτικού συστήματος στον δημογραφικό κίνδυνο. Στην πρώτη κατηγορία περιλαμβάνονται μέτρα όπως η κατάργηση των κινήτρων για πρόωρη συνταξιοδότηση, η σταδιακή μείωση του ποσοστού αναπλήρωσης των συντάξεων και η σύνδεση της ηλικίας συνταξιοδότησης με το προσδόκιμο της επιβίωσης. Στη δεύτερη κατηγορία συμπεριλαμβάνονται κυρίως μέτρα δημιουργίας ή ενίσχυσης κεφαλαιοποιητικών συνταξιοδοτικών συστημάτων, συμπληρωματικών προς τα διανεμητικά συστήματα.

Μέχρι την περίοδο των Μνημονίων, η χώρα μας κινήθηκε προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το συνταξιοδοτικό σύστημα ήταν ιδιαίτερα γενναιόδωρο, αμιγώς διανεμητικό και με αυξανόμενα ελλείμματα και μάλιστα πολύ πριν οι δημογραφικές μεταβλητές χειροτερέψουν αισθητά. Οι μεταβιβάσεις του προϋπολογισμού προς το ασφαλιστικό σύστημα κατά τη δεκαετία πριν τα Μνημόνια αντιστοιχούν περίπου στα δύο τρίτα της αύξησης του δημοσίου χρέους κατά την ίδια περίοδο. Κατά τη διάρκεια των προγραμμάτων οικονομικής προσαρμογής εφαρμόστηκαν συχνά επώδυνες περικοπές συντάξεων αλλά και μεταρρυθμίσεις που αποσκοπούσαν στην αποκατάσταση της βιωσιμότητας του συστήματος, ενώ με την ίδρυση του ΤΕΚΑ σταδιακά η επικουρική ασφάλιση μετατρέπεται σε κεφαλαιοποιητική.

Παρά την αναμενόμενη επιδείνωση των δημογραφικών δεδομένων τις επόμενες δεκαετίες, αναλογιστικές μελέτες δείχνουν ότι με τις αλλαγές που υιοθετήθηκαν το σύστημά μας είναι βιώσιμο. Η συνταξιοδοτική δαπάνη ως ποσοστό του ΑΕΠ αναμένεται να μειωθεί σταδιακά σε επίπεδα όμοια με αυτά των άλλων χωρών της ΕΕ, ενώ η συνεισφορά του προϋπολογισμού ως ποσοστό του ΑΕΠ θα μειωθεί μεν αλλά θα παραμείνει υψηλότερη από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Προϋπόθεση γι’ αυτές τις εξελίξεις είναι η ευλαβική τήρηση των υφισταμένων κανόνων (π.χ. για την ετήσια αναπροσαρμογή του ύψους των συντάξεων, για τον καθορισμό των ορίων συνταξιοδότησης, κ.λπ.).

Ο Πάνος Τσακλόγλου είναι υφυπουργός Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης