Η ανάγκη της εκκοσμίκευσης

Νέα Σμύρνη, οκτώ το πρωί. Από τα μεγάφωνα του Δημοτικού της γειτονιάς ακούγεται η αργή, καθαρή, μελωδική φωνή του μαθητή (αγόρι είναι συνήθως, γιατί;). «Αγιος ο Θεός, άγιος ισχυρός, άγιος αθάνατος, ελέησον ημάς» (τρις). «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς» και τα λοιπά.

Εχίνος, 26 χιλιόμετρα από την Ξάνθη, έντεκα το πρωί. Από τα μεγάφωνα που έχουν τοποθετηθεί ακόμη και στα δέντρα του δάσους, ακούγεται η βροντερή, επιβλητική, τραγουδιστή φωνή του μουεζίνη (αυτός είναι πάντα άνδρας). «Αλλάχου Εκμπερ, Αλλάχου Εκμπερ, Εσχεδου εν-λα ιλάχε Ιλ-λαλλάχ» και τα λοιπά.

Οχι, δεν υπαινίσσομαι ότι η Ελλάδα είναι μια θεοκρατική χώρα, κάτι σαν την Τουρκία ή πολύ περισσότερο το Ιράν. Απλώς κάθε πρωί που ακούω την προσευχή στο σχολείο αναρωτιέμαι: μα το 2024; Κι όταν επισκέφθηκα πρόσφατα τον Εχίνο αναρωτήθηκα: μα πώς γίνεται να εφαρμόζεται ακόμα εδώ η σαρία;

Το ζήτημα του διαχωρισμού Κράτους και Εκκλησίας αποτελεί ένα ταμπού στην Ελλάδα, κάτι που το πρώτο δείχνει να μην τολμά επειδή οι κυβερνήσεις φοβούνται ότι θα χάσουν τις ψήφους των πιστών και η δεύτερη δείχνει να αποκλείει για να μη χάσει τα προνόμιά της. Κι όμως η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ ανέλαβε μια τέτοια πρωτοβουλία πριν από έξι χρόνια (την αποκάλεσε «εξορθολογισμό των σχέσεων» των δύο πλευρών και ηττήθηκε κατά κράτος), ενώ ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος είχε δηλώσει τότε ότι αποκλείει μεν το γαλλικό μοντέλο, θα μπορούσε όμως να δεχθεί το γερμανικό.

Τι προβλέπει ο θεμελιώδης νόμος που ψηφίστηκε στη Γερμανία το 1949; Οτι οι πιστοί αναφέρουν στη φορολογική τους δήλωση αν επιθυμούν ή όχι οι φόροι τους να πηγαίνουν για θρησκευτικούς σκοπούς, όπως η μισθοδοσία των ιερέων. Στη δεύτερη περίπτωση εξαιρούνται από τον εκκλησιαστικό φόρο και αποκλείονται από τους θρησκευτικούς γάμους και κηδείες. Το Κράτος είναι ουδέτερο, αλλά αποδίδει στις Εκκλησίες ένα καθεστώς συμμετοχής στο κοινό καλό. Και ο λαός έχει «ευθύνες απέναντι στον Θεό».

Στη Γαλλία, πάλι, ο νόμος που ψηφίστηκε το 1905 προβλέπει πλήρη διαχωρισμό Εκκλησίας και Κράτους και ξεκαθαρίζει ότι «η Δημοκρατία δεν αναγνωρίζει, δεν μισθοδοτεί και δεν επιδοτεί καμιά θρησκεία». Η προμετωπίδα του Συντάγματος χαρακτηρίζει τη Δημοκρατία «κοσμική, αδιαίρετη, δημοκρατική και κοινωνική». Και το 1958, η κοσμικότητα απέκτησε συνταγματικό χαρακτήρα (όπως έγινε αυτή την εβδομάδα με το δικαίωμα στην άμβλωση).

Ανάμεσα στα δύο αυτά μοντέλα υπάρχουν βέβαια κι άλλα. Το αγγλικό, όπου η Εκκλησία παίζει έναν ρόλο στην οργάνωση των δημοσίων αξιωμάτων, αλλά το Κράτος ελέγχει εν μέρει το δόγμα, τη λατρεία και την εκκλησιαστική ηγεσία. Το ιταλικό, όπου ο καθολικισμός δεν αποτελεί κρατική θρησκεία, αλλά οι αρχές του αναγνωρίζονται ως «ιστορική κληρονομιά». Το ισπανικό, όπου το Σύνταγμα του 1978 διαχωρίζει την Εκκλησία από το Κράτος, οι άτυποι δεσμοί όμως ανάμεσα στις δύο σφαίρες παραμένουν ισχυροί.

Συμπέρασμα: παρόλο που η καθολική Εκκλησία είναι παραδοσιακά πολύ ισχυρή, ή ακριβώς γι’ αυτό, οι χώρες όπου οι καθολικοί υπερισχύουν έχουν προχωρήσει σε σαφέστερο διαχωρισμό της Εκκλησίας και του Κράτους απ’ ό,τι οι χώρες όπου υπερισχύουν οι ορθόδοξοι. Στις τελευταίες, οι πολιτικοί γίνονται συχνά βασιλικότεροι του βασιλέως, είτε για ψηφοθηρικούς λόγους είτε επειδή φοβούνται μήπως κακοχαρακτηριστούν. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις ορκωμοσίες των μελών του υπουργικού συμβουλίου, η είδηση είναι αυτοί που παίρνουν πολιτικό, όχι θρησκευτικό όρκο.

Ο διαχωρισμός Κράτους και Εκκλησίας εν τοις πράγμασι έχει γίνει στην Ελλάδα, έλεγε πριν από λίγους μήνες στο News247 ο συγγραφέας Σταύρος Ζουμπουλάκης, επικαλούμενος τον πολιτικό γάμο, την πολιτική κηδεία, την αποτέφρωση, την ονοματοδοσία στο ληξιαρχείο και την κατάργηση του θρησκευτικού όρκου στα δικαστήρια. «Η ορκωμοσία της Βουλής ενώπιον του Αρχιεπισκόπου ή η παρουσία των πολιτικών αρχηγών στα Θεοφάνια δεν υπαγορεύονται από κάποιο νόμο, είναι της εθιμοταξίας», τόνισε. «Απορρέουν από την πεποίθηση, που κατά τη γνώμη μου είναι υπερβολική, ότι η Εκκλησία είναι ισχυρός εκλογικός μηχανισμός».

Ακόμη όμως κι αν ο περιβόητος διαχωρισμός έχει συντελεστεί στην κοινωνία, υπάρχουν σημαντικές πτυχές που πρέπει να ρυθμιστούν και νομοθετικά. Η μισθοδοσία και η ασφάλιση των κληρικών, για παράδειγμα. Οι φορολογικές υποχρεώσεις της Εκκλησίας και η αλλαγή του χαρακτήρα της σε Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου. Η διαχείριση της εκκλησιαστικής περιουσίας. Η παρουσία εκκλησιαστικών συμβόλων σε δημόσιες υπηρεσίες. Για την ολοκλήρωση της εκκοσμίκευσης, έγραφε προχθές στα «ΝΕΑ» ο διδάσκων Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου Αλέξανδρος Σακελλαρίου, είναι απαραίτητη και η συνταγματική αναθεώρηση, αφού όλες οι αποφάσεις του ΣτΕ για τη διατήρηση της ορθοδοξίας στο σχολείο έχουν στηριχθεί στο Σύνταγμα.

Οι αλλαγές αυτές δεν θα οδηγήσουν στη νίκη της μιας πλευράς και στην ήττα της άλλης. Αντιθέτως, θα λειτουργήσουν λυτρωτικά και για τις δύο, αφού θα θέτουν όρια και θα ξεκαθαρίζουν αρμοδιότητες. Κι έτσι, την επόμενη φορά που η Πρόεδρος της Δημοκρατίας θα διαβάσει το «Πιστεύω», θα το κάνει επειδή το επιθυμεί η ίδια, όχι επειδή της το «επιτρέπει» η Ιερά Σύνοδος.

Μιχάλης Σταθόπουλος (1938 – )

Θέμα βούλησης

Για να μεταβληθούν οι υπάρχουσες σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας στη χώρα μας, πρέπει «να υπάρχει η σχετική πολιτική και εκκλησιαστική βούληση. Δύσκολο, στο μέτρο που η διαπλοκή στις σχέσεις των δύο μερών εξυπηρετεί συμφέροντα». Αυτό λέει ο καθηγητής Αστικού Δικαίου Μιχάλης Σταθόπουλος, μια από τις προσωπικότητες από τους χώρους της πολιτικής, της οικονομίας, της δικαιοσύνης και του ακτιβισμού με τις οποίες μίλησε ο δημοσιογράφος Μηνάς Παπαγεωργίου για τις ανάγκες του βιβλίου του «Διαχωρισμός Κράτους και Εκκλησίας» (εκδ. iWrite, Θεσσαλονίκη, 2019). Μερικά από τα ερωτήματα στα οποία επιχειρεί να απαντήσει ο Παπαγεωργίου με αυτές τις συνεντεύξεις είναι τι ακριβώς εννοούμε όταν μιλάμε για διαχωρισμό Κράτους και Εκκλησίας στην Ελλάδα, ποιοι είναι οι ιστορικοί, πολιτικοί και κοινωνικοί παράγοντες που τον καθιστούν αναγκαίο και ποια θα είναι τα οφέλη αυτού του διαχωρισμού για τους πολίτες.