Ο Αλεξέι Ναβάλνι δεν πέθανε μάταια

Στις 17 Ιανουαρίου 2021, όταν ο ηγέτης της ρωσικής αντιπολίτευσης Αλεξέι Ναβάλνι επιβιβάστηκε στο αεροπλάνο για τη Μόσχα από το Βερολίνο, όπου νοσηλευόταν μετά τη δηλητηρίασή του στη Ρωσία με νευροπαραλυτικό παράγοντα Novichok, είπε ότι χαιρόταν που επέστρεφε στην πατρίδα του. Γνώριζε όμως τους κινδύνους: μακρά ποινή φυλάκισης, βασανιστήρια, ακόμη και θάνατος.

Ο Ναβάλνι, ο οποίος πέθανε στις 16 Φεβρουαρίου σε σωφρονιστική αποικία της ρωσικής Αρκτικής, αντιμετώπισε ένα δίλημμα με το οποίο παλεύουν όλοι οι πολιτικοί αντιφρονούντες: να ζήσουν στην εξορία και να χαθούν σιγά σιγά στην αφάνεια, ή να αντιμετωπίσουν κατά πρόσωπο ένα κατασταλτικό καθεστώς και να διακινδυνεύσουν να καταλήξουν μάρτυρες. Σε κάθε περίπτωση, οι πιθανότητες ανατροπής των κυβερνήσεων στις οποίες αντιτίθενται είναι σχεδόν μηδενικές.

Ποιο ήταν λοιπόν το νόημα της απόφασης του Ναβάλνι να ρισκάρει τη ζωή του; Ούτε η πιθανή δολοφονία του, ούτε η εναλλακτική λύση της παραμονής του στη Δυτική Ευρώπη, θα έφερναν το τέλος της κυριαρχίας του Βλαντίμιρ Πούτιν.

Υπήρχε όμως ένα νόημα. Η ανοιχτή αμφισβήτηση τσακίζει το προσωπείο απόλυτου ελέγχου μιας δικτατορίας. Μια δικτατορία δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στη στρατιωτική ισχύ ή στον φόβο της μυστικής αστυνομίας – ο λαός πρέπει να πεισθεί ότι η υποταγή του σε έναν τύραννο είναι φυσιολογική και ότι η αντίσταση είναι αφύσικη, ακόμη και μια μορφή τρέλας. Γι’ αυτό κλείνονταν συχνά οι σοβιετικοί αντιφρονούντες σε ψυχιατρικά ιδρύματα.

Η επιστροφή του Ναβάλνι στη Ρωσία, όσο μάταιη και αν μπορεί να φάνηκε, έδειξε ότι το να υπερασπίζεσαι την ελευθερία της σκέψης και της έκφρασης είναι μια λογική απάντηση στην τυραννία. Η αψηφισιά του έστειλε σε άλλους που αισθάνονταν το ίδιο, αλλά δεν είχαν το εξαιρετικό θάρρος του Ναβάλνι, το μήνυμα ότι δεν είναι μόνοι τους.

Υπάρχει και ένα ακόμα νόημα. Επιβραβεύοντας τη συμμόρφωση, αναγκάζοντας τους ανθρώπους να επαναλαμβάνουν ψέματα και προπαγάνδα, φίλους και συγγενείς να προδίδουν ο ένας τον άλλον, οι δικτατορίες βγάζουν το χειρότερο εαυτό των ανθρώπων. Δημιουργούν μια κουλτούρα φόβου, δυσπιστίας και προδοσίας. Πολλά έθνη, σε διαφορετικές εποχές, έχουν παραμορφωθεί από κατασταλτικούς κυβερνώντες, αλλά όχι απαραίτητα για πάντα. Τα καθεστώτα ηττώνται. Οι τύραννοι πεθαίνουν.

Τότε είναι που το παράδειγμα των πολιτικών μαρτύρων παίζει ζωτικό ρόλο. Οι κοινωνίες που έχουν στρεβλωθεί από τη δικτατορία πρέπει να βρουν μια ηθική βάση ώστε να οικοδομήσουν κάτι καλύτερο. Το ηθικό ενός λαού που έχει συνηθίσει στη δουλοπρέπεια και τις διώξεις πρέπει να αποκατασταθεί. Το γεγονός ότι κάποιοι γενναίοι υπερασπίστηκαν την ελευθερία, ακόμη και όταν αυτό φαινόταν μάταιο, βοηθά σε αυτή τη διαδικασία, παρέχοντας ένα πρότυπο.

Ο Ζαν Μουλέν, ο δημόσιος λειτουργός που ηγήθηκε της γαλλικής αντίστασης και βασανίστηκε μέχρι θανάτου από την Γκεστάπο το 1943, δεν είδε ποτέ το τέλος της ναζιστικής κατοχής. Οι Ναζί εκτέλεσαν τον λουθηρανό πάστορα Ντίτριχ Μπονχέφερ τρεις εβδομάδες πριν αυτοκτονήσει ο Χίτλερ. Ο κινέζος συγγραφέας Λιου Σιαομπό, ο οποίος επέστρεψε στην Κίνα στη διάρκεια της εξέγερσης της πλατείας Τιενανμέν, το 1989, πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του μπαινοβγαίνοντας στη φυλακή και πέθανε υπό κράτηση το 2017, χωρίς να καταφέρει να διαλύσει το μονοκομματικό καθεστώς της χώρας του. Ο Ναβάλνι δεν είχε καμία πιθανότητα να ανατρέψει τη νεοτσαρική διακυβέρνηση του Πούτιν.

Αλλά η μόνη ελπίδα για την οικοδόμηση κοινωνιών ικανών να προστατεύσουν τις ελευθερίες και να αναδείξουν τον καλύτερο εαυτό των ανθρώπων έγκειται στα παραδείγματα που έχουν δώσει.

Ο Ιαν Μπουρούμα είναι ολλανδός συγγραφέας και ιστορικός. Είναι καθηγητής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και Δημοσιογραφίας στο Κολέγιο Μπαρντ στη Νέα Υόρκη. Βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Θύραθεν