Το μέλλον της δημοκρατίας

Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης παρατηρούμε μια τάση εκδημοκρατισμού. Σε αυτό το πλαίσιο ο Φουκουγιάμα προέβλεψε πως στη μακρά περίοδο η παραπέρα εξάπλωση της δημοκρατίας θα μας οδηγήσει στο «Τέλος της ιστορίας». Δηλαδή θα εξαπλωθεί παντού. Μερικά χρόνια αργότερα, όπως ο αριθμός των δημοκρατικών καθεστώτων άρχισε να μειώνεται, παραδέχτηκε πως το τέλος της ιστορίας δεν φαίνεται να έρχεται. Μάλλον το αντίθετο.

Πώς μπορεί να εξηγήσει κανείς την αποδυνάμωση των δημοκρατικών θεσμών; Κατά τον γνωστό αναλυτή Martin Wolf τα προβλήματα και οι κίνδυνοι έρχονται από «μέσα». Εχουν να κάνουν με την κακή λειτουργία και με τον λανθασμένο τρόπο αντιμετώπισης των δυσκολιών. Για παράδειγμα, ο Steven Levitsky και ο Daniel Ziblatt, καθηγητές στο πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, στο πολύ γνωστό τους βιβλίο Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες ισχυρίζονται ότι οι δημοκρατίες θα επιβιώσουν μόνο αν οι πολίτες υπερασπιστούν τις αρχές και τα ιδεώδη τους. Οι δύο συγγραφείς προσπαθούν να στηρίξουν τη θέση τους αναφερόμενοι στην εσωτερική λειτουργία συγκεκριμένων κρατών. Δείχνοντας τα λάθη που έγιναν και πώς αυτά τα λάθη θα μπορούσαν να ξεπεραστούν. Αναφέρονται για παράδειγμα στις ανισότητες, την άνοδο των λαϊκιστικών κομμάτων, στη δυσκολία των εργατών να χειριστούν τις νέες τεχνολογίες κ.λπ. Οπως και ο Wolf, αγνοούν το πιο γενικό μακροϊστορικό πλαίσιο που εξηγεί σε έναν μεγάλο βαθμό τη γενική κρίση της δημοκρατίας σήμερα.

Α) Θα αναφερθώ πρώτα στην εκπληκτική άνοδο της Κίνας, που έφερε μια τεκτονική αλλαγή στη δομή του παγκόσμιου οικονομικού, πολιτικού και γεωπολιτικού χώρου. Οι κινεζικές επενδύσεις, μέσω του δρόμου του μεταξιού, έχουν εξαπλωθεί στις περισσότερες χώρες του πλανήτη, αναπτυγμένες, αναπτυσσόμενες ή και πολύ φτωχές χώρες. Αντίθετα με τις ΗΠΑ, δεν προσπαθούν να εκδημοκρατίσουν τις τελευταίες αλλά να κερδίσουν επιρροή μέσα από έναν άλλο δρόμο. Αυτό έχει οδηγήσει σε έναν διαχωρισμό μεταξύ Παγκόσμιου Βορρά και Παγκόσμιου Νότου, και αυτό σε μια κατάσταση όπου σε φτωχές χώρες πολλοί ενδιαφέρονται λιγότερο για τους δημοκρατικούς θεσμούς και περισσότερο στο να βγουν από την απόλυτη φτώχεια.

Β) Μια άλλη σημαντική εξέλιξη που ήρθε πριν από την κινεζική άνοδο είναι το τέλος της αποικιοκρατίας. Αυτό οδήγησε στη σχετική αυτονομία από τον αποικιοκρατικό δεσμό. Οι αποικιοκράτες έχασαν ένα μεγάλο μέρος της δύναμής τους. Οι ψευδοδημοκρατίες που επέβαλαν καταργήθηκαν και αντικαταστάθηκαν, ως επί το πλείστον, από αντιδυτικά, αυταρχικά καθεστώτα.

Γ) Ενα άλλο στοιχείο του παγκόσμιου πλαισίου που έχει σχέση με την αποδυνάμωση της δημοκρατίας είναι οι τεράστιες παγκόσμιες εταιρείες, κυρίως οι λεγόμενες big techs που οδηγούν στην υπονόμευση των δημοκρατικών θεσμών, όπως έχουμε δει επανειλημμένα. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως εταιρείες-κολοσσοί όπως οι Google, Amazon και Facebook που προωθούν έρευνες σε τομείς της τεχνητής νοημοσύνης, της ρομποτικής κ.τ.λ. έχουν οδηγήσει σε νέες γνώσεις, θεωρητικές και εφαρμοσμένες. Εκτός των άλλων έδωσαν τη δυνατότητα σε εκατομμύρια ανθρώπους να αγοράζουν πιο φθηνά αγαθά, καθώς και να επικοινωνούν με άλλους σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Από την άλλη μεριά, εταιρείες κοινωνικών δικτύων αντλούν στοιχεία σχετικά με τις απόψεις και τους τρόπους ζωής των ανθρώπων. Μεταξύ άλλων αυτά τα στοιχεία χρησιμοποιούνται για ενίσχυση της ισχύος και της επιρροής πολιτικών προσώπων με σκοπό να κερδίσουν εκλογές ή να στηρίξουν αυταρχικά καθεστώτα.

Περνώντας από την πολιτική στην οικονομική σφαίρα οι επιχειρηματικοί κολοσσοί ακολουθούν μονοπωλιακές στρατηγικές. Υπήρξαν βέβαια έλεγχοι, αλλά οι έλεγχοι, κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, συχνά αποτυγχάνουν. Εξίσου δύσκολο έχει αποδειχθεί το να ελεγχθούν οι φορολογικοί παράδεισοι οι οποίοι υπονομεύουν τη δημοκρατικοί λειτουργία. Η άνοδος της Κίνας, το τέλος της αποικιοκρατίας και το παγκόσμιο σύστημα των αλληλοσυνδεόμενων οικονομικών κολοσσών ανταγωνίζονται μεν μεταξύ τους αλλά και συνεργάζονται κρυφά σε ό,τι αφορά την αποφυγή φόρων. Για να καταλάβουμε «πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες», πρέπει να δούμε με ποιον τρόπο το εθνικό συνδέεται με το παγκόσμιο πλαίσιο.

Το παγκόσμιο σύστημα δεν αποτελείται από το απλό άθροισμα κρατών-εθνών. Εχει τις δικές του δομές και λειτουργίες. Αυτό σημαίνει πως πρέπει να πάρουμε σοβαρά υπόψη μακροϊστορικές εξελίξεις όπως το τέλος της αποικιοκρατίας καθώς και τα παγκόσμια δίκτυα των λεγομένων big techs που διεισδύουν σε όλες τις χώρες του πλανήτη και που πολύ λίγο ενδιαφέρονται για την επιβίωση των δημοκρατικών θεσμών. Μάλλον το αντίθετο. Οδηγούν σε τεράστια μονοπώλια και αστρονομικά κέρδη. Σίγουρα ελάχιστα ενδιαφέρονται αν οι δημοκρατίες πεθαίνουν ή όχι. Οσο για την Κίνα, μέσα σε τρεις δεκαετίες έγινε η δεύτερη υπερδύναμη. Πρόκειται για την πιο στέρεη αυταρχική δύναμη όπου ούτε ο παρών αρχηγός ούτε το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα στοχεύουν στον εκδημοκρατισμό της χώρας. Βέβαια πολλοί πιστεύουν πως η ταχεία ανάπτυξη αργά ή γρήγορα θα οδηγήσει τα μεσαία κοινωνικά στρώματα να απαιτήσουν ένα πολιτικό άνοιγμα. Ομως ο κινέζος πρόεδρος και το Κομμουνιστικό Κόμμα πιο γενικά ελέγχουν πλήρως τον στρατό, την αστυνομία και την κοινωνία πολιτών. Αρα κατά τη γνώμη μου η πιθανότητα ενός πολιτικού ανοίγματος είναι όνειρο θερινής νυκτός.

Ο Νίκος Μουζέλης είναι ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας LSE