Χαμένες επαναστάσεις

Τι συνέβη έκτοτε και στις μεν χώρες όπου γίνονταν την περασμένη δεκαετία μαζικές διαδηλώσεις η κατάσταση είναι ακριβώς η αντίθετη από αυτή που ονειρεύονταν οι διαδηλωτές, στη δε Δύση απειλείται η ίδια η δημοκρατία;

Στο καινούργιο του βιβλίο με τίτλο «If we Burn: The Mass Protest Decade and the Missing Revolution», ο Βίνσεντ Μπέβινς ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την περίπτωση της Βραζιλίας, όπου εργάστηκε παλιότερα ως ανταποκριτής των «LΑ Times». To 2013 ξέσπασαν στο Σάο Πάολο διαδηλώσεις διαμαρτυρίας για την αύξηση της τιμής των εισιτηρίων κατά 20%. Ορισμένοι από αυτούς που βγήκαν στους δρόμους ήταν μεσοαστοί φοιτητές, άλλοι χαρακτηρίζονταν αναρχοπάνκ. Καθώς θεωρούσαν εξ ορισμού ύποπτη τη λήψη αποφάσεων κατά πλειοψηφία, έκαναν πολύωρες συνελεύσεις για να πετυχαίνουν συναίνεση. Στην αρχή ο Τύπος ήταν εναντίον τους και ζητούσε από την αστυνομία να επέμβει. Οταν όμως τραυματίστηκαν δημοσιογράφοι από την καταστολή, το κλίμα άλλαξε, οι διαδηλώσεις έγιναν μαζικότερες, το αίτημα ήταν πλέον η πλήρης αποεμπορευματοποίηση των συγκοινωνιών. Και τότε εμφανίστηκαν στις διαδηλώσεις Βραζιλιάνοι με ποδοσφαιρικές στολές που φώναζαν πατριωτικά συνθήματα.

Αυτό που τους ενδιέφερε ήταν η διαφθορά. Ο δεξιός Τύπος διέκρινε γρήγορα την ευκαιρία που είχε δημιουργηθεί και οι διαδηλώσεις μετατράπηκαν σε ένα «πολιτικό πραξικόπημα» – σύμφωνα με έκφραση του συγγραφέα – που εξανάγκασε την πρόεδρο Ντίλμα Ρουσέφ σε παραίτηση. Ο προσωρινός διάδοχός της, ο Μισέλ Τέμερ, τροποποίησε το Σύνταγμα ώστε να περικοπούν οι δημόσιες δαπάνες και να αφαιρεθούν οι προστατευτικές διατάξεις για τον Αμαζόνιο. Και ο πολιτικός που εξελέγη στη συνέχεια πρόεδρος, ο Ζαΐρ Μπολσονάρο, αφιέρωσε την κοινοβουλευτική ψηφοφορία με την οποία απαγγέλθηκαν κατηγορίες εναντίον της Ρουσέφ στον συνταγματάρχη που την είχε βασανίσει στη δικτατορία.

Το επεισόδιο αυτό έχει ασφαλώς έντονο βραζιλιάνικο χρώμα. Οπως γράφει όμως ο Τζέιμς Μπάτλερ στο τελευταίο τεύχος του London Review of Books, μια ανάλογη αλληλουχία γεγονότων σημειώθηκε και σε άλλες περιπτώσεις: ακτιβιστές ξεκινούσαν μια εξέγερση χωρίς κόμματα και ηγέτες, για να εμφανιστούν στη συνέχεια αντιδραστικές δυνάμεις και να την προσεταιριστούν. «Κάναμε σχέδια για να πετύχουν οι διαμαρτυρίες μας, δεν είχαμε ιδέα όμως τι θα γινόταν μετά», λέει ο Λούκας Μοντέιρο, μέλος του Movimento Passe Livre που ξεκίνησε τις διαδηλώσεις στη Βραζιλία. Το κακό είναι ότι η πολιτική ισχύς απεχθάνεται το κενό. Η έλλειψη στρατηγικής, και ενός «σύγχρονου ηγεμόνα» όπως έλεγε ο Γκράμσι, οδηγεί στην ήττα.

Στην ιστορία της Αριστεράς, βέβαια, οι επαναστάσεις είτε αποτυγχάνουν είτε λαμβάνουν μορφές ξένες προς εκείνους που τις ξεκίνησαν. Ας κάνουμε μια καταμέτρηση: 1914, 1919, 1926, 1956, 1968, 1991. Το κρυφό γνώρισμα του δυτικού μαρξισμού είναι πως αποτελεί ένα προϊόν ήττας, επισήμανε κάποτε ο βρετανός ιστορικός Πέρι Αντερσον.

Τα μαθήματα από τις ηττημένες εξεγέρσεις που παραθέτει ο Μπέβινς στο τέλος του βιβλίου του είναι πολλά. Χρειάζεται σχέδιο για την επόμενη ημέρα. Η πρόοδος δεν είναι δεδομένη και οι διαδηλώσεις δεν οδηγούν αυτομάτως σε έναν καλύτερο κόσμο. Η ιεραρχία δεν είναι εχθρός. Οταν απορρίπτεις την αντιπροσώπευση, κάποιος άλλος θα σπεύσει να σε αντιπροσωπεύσει. Αλλο η πολιτική ισχύς κι άλλο η πολιτισμική ορατότητα. Η ισχύς σπεύδει να καλύψει το κενό.

Τα ερωτήματα που προκύπτουν όμως ύστερα από κάθε ήττα είναι ακόμη περισσότερα από τα μαθήματα. Πώς μπορεί να επιτευχθεί μια συστημική αλλαγή σε μια ανεπτυγμένη δημοκρατία; Γιατί οι πολίτες φαίνεται να ψηφίζουν κατά των συμφερόντων τους; Τι απάντηση μπορείς να δώσεις στην κρατική βία και καταστολή που σημειώνονται στο όνομά σου; Τι μπορείς να κάνεις όταν οι βασικές ταξικές παράμετροι αλλάζουν ή νέες ταυτότητες αποκτούν πολιτική βαρύτητα; Πώς μπορείς να συνεχίσεις όταν έχεις ολοφάνερα ηττηθεί;

Το περίεργο είναι ότι πολλοί από αυτούς με τους οποίους μίλησε ο Μπέβινς πιστεύουν ότι η περασμένη δεκαετία ήταν μόνο η αρχή. Αυτό είναι βέβαια κάτι που λένε συχνά οι ηττημένοι στον εαυτό τους. Ενας επαναστάτης της τρίτης ηλικίας που δεν έχει ακόμα ηττηθεί, ο Τζο Μπάιντεν, το θέτει κάπως διαφορετικά. «Ερχεται μια στιγμή που ο κόσμος αλλάζει σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα», είπε στο τέλος μιας συνέντευξης Τύπου με έναν πρώην διαδηλωτή που από το 2022 είναι πρόεδρος της Χιλής, τον Γκάμπριελ Μπόριτς. «Νομίζω πως αυτά που θα συμβούν τα δύο με τρία επόμενα χρόνια θα καθορίσουν πώς θα είναι ο κόσμος τις επόμενες πέντε με έξι δεκαετίες».

Τόμας Χομπς (1588-1679)

Μια κυκλική κίνηση

Στον τίτλο του βιβλίου του, ο Μπέβινς μιλάει για τη «χαμένη επανάσταση». Και εδώ τίθεται ένα άλλο ζήτημα. Οπως επισημαίνει ο βιβλιοκριτικός του LRB, μετά το 1789 τείνουμε να θεωρούμε την επανάσταση ως κάτι προοδευτικό, κάτι που αν μη τι άλλο προκαλεί έναν μετασχηματισμό των κοινωνικών σχέσεων. Από τις αφηγήσεις του Μπόβινς, όμως, απορρέει το παλιότερο νόημα της επανάστασης: μια κυκλική μετάλλαξη – ή εκφυλισμός – της συνταγματικής τάξης και η επιστροφή της στην αρχική θέση. Οπως το διατύπωσε ο Τόμας Χομπς στο τέλος του Βεεμώθ: «Είδα σε αυτή την επανάσταση μια κυκλική κίνηση της κυρίαρχης δύναμης». Αυτή η σχολή σκέψης βλέπει εχθρικά το πλήθος και θεωρεί ότι υπάρχει πάντα μια άλλη δύναμη που στοχεύει την κορυφή. Με άλλα λόγια, η μαζική πολιτική είναι κάτι απατηλό: ο κύκλος των πραγματικών πολιτικών πρωταγωνιστών παραμένει πάντοτε μικρός.