Ελεύθερη οικονομία {LF}και αγρότες

Oταν αναφερόμαστε στο αγροτικό ζήτημα, έρχεται στο μυαλό μας ένα καίριο και θεμελιώδες ερώτημα: ποιός πρέπει, δηλαδή, να είναι ο ρόλος της ελεύθερης οικονομίας της αγοράς σε σχέση με τον αγροτικό τομέα. Αν, δηλαδή, απαιτείται τελικώς η δημιουργία κάποιων μηχανισμών για ευρύτερη στήριξη του τομέα αυτού. Το αγροτικό ζήτημα, εκτός του ότι αποτελεί ένα συγκεκριμένο, υπαρκτό και πραγματικό πρόβλημα, είναι συγχρόνως και ιδεολογικό. Διότι στο γήπεδό του τέμνονται δύο διαφορετικές κοσμοαντιλήψεις: από τη μία πλευρά συναντάμε τη λογική της χωρίς όρια και κανόνες ελεύθερης αγοράς (είναι η υπερφιλελεύθερη άποψη και η λογική του ΠΟΕ). Από την άλλη πλευρά έχουμε την αντίληψη που υποστηρίζει πως σε συγκεκριμένες περιπτώσεις και για ορισμένες κατηγορίες (όπως είναι οι αγρότες και ο αγροτικός τομέας) είναι αναγκαία κάποια ευρύτερη κοινωνική στήριξη (είναι η λογική με την οποία λειτουργεί η Κοινή Αγροτική Πολιτική μέχρι σήμερα).

Στον περίφημο λόγο του (όταν δέχτηκε το βραβείο Νόμπελ) ο Kenneth Arrow είπε ότι για την εξασφάλιση συνθηκών ανταγωνισμού απαιτείται τουλάχιστον τέλεια πληροφόρηση. Σε μερικές, όμως, βασικές αγορές οι συνθήκες αυτές λείπουν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι αγορές που αφορούν σε αγροτικά προϊόντα. Ή εκείνες, που σχετίζονται με το περιβάλλον. Άλλες πάλι αγορές έχουν ελλιπή ολοκλήρωση ή δεν «κλείνουν» (όπως λένε οι οικονομολόγοι) με την τιμή, αλλά με διοικητικά μέτρα. Όπου, συνεπώς, υφίσταται ατελής ή ασύμμετρη πληροφόρηση, έχει, συνήθως, ως αποτέλεσμα να μην εξασφαλίζονται πάντα οι συνθήκες του τέλειου ανταγωνισμού.

Χαρακτηριστική περίπτωση ατελειών της αγοράς είναι η αδυναμία εξασφάλισης δικαιωμάτων ιδιοκτησίας-άρα και ιδιωτικοποίησης των θετικών ή αρνητικών οικονομικών αποτελεσμάτων-σε θέματα κοινών πόρων (π.χ. διάβρωσης εδάφους από καταστροφή δασών, υπερβόσκηση κοινοτικών βοσκοτόπων, θέματα περιβάλλοντος κ.λπ.).

Στις περιπτώσεις αυτές ο ρόλος του κράτους-και του κοινωνικού συστήματος γενικότερα-είναι ιδιαιτέρως σημαντικός. Η σωστή φιλελεύθερη πολιτική-με κοινωνικό, όμως υπόβαθρο-οφείλει να επιδιώκει διπλό στόχο:

α) να αυξήσει την αποτελεσματικότητα του συστήματος, βελτιώνοντας τη λειτουργία των αγορών, και

β) να μειώσει τις κοινωνικές αδικίες, τις οποίες συνεπάγονται οι ατέλειες της αγοράς.

Θα δώσουμε παραδείγματα που πληρούν τον διπλό αυτό στόχο.

Πρώτο: είναι γνωστό ότι οι μικροί παραγωγοί του αγροτικού τομέα έχουν πολύ μικρότερη πληροφόρηση και γνώση των συνθηκών αγοράς, από τους εμπόρους που αγοράζουν τα προϊόντα τους.

Αυτή είναι κλασική περίπτωση ασυμμετρίας στην πληροφόρηση, η οποία συνεπάγεται μη ανταγωνιστική λειτουργία της αγοράς, με σημαντικές κοινωνικές επιπτώσεις. Διότι οι αγορές-όπως προσφυώς αναφέρεται-δεν ξεπηδούν αυτομάτως από το έδαφος. Οι αγορές είναι θεσμοί, που οικοδομούνται με σημαντική προσπάθεια, με παραγωγικές επενδύσεις και κρατική υποστήριξη.

Δεύτερο παράδειγμα είναι η διάκριση μεταξύ ιδιωτικοποίησης (privatization) και διάλυσης ενός μονοπωλίου (demonopolization). Η βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της αγοράς προέρχεται από το δεύτερο και όχι από το πρώτο. Διότι ένα μονοπώλιο συμπεριφέρεται παρομοίως, ανεξαρτήτως αν είναι ιδιωτικό ή δημόσιο.

Πρέπει να παρατηρήσουμε πως σε καμία χώρα η γεωργία δεν έχει επιζήσει διαχρονικά χωρίς στήριξη. Δεν είναι, ασφαλώς, τυχαίο ότι η πιο ολοκληρωμένη πολιτική οικονομικής παρέμβασης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, αφορά στον πρωτογενή τομέα με την ΚΑΠ.

Η αγροτική οικονομία, εξ άλλου, είναι ασφαλώς ο κατ’ εξοχήν τομέας της Εθνικής Οικονομίας. Εκεί η κρατική παρέμβαση συνηθίζεται-και επιβάλλεται-για πολλούς λόγους, τόσο οικονομικούς, όσο και κοινωνικής ευαισθησίας.

Διότι όλοι οι στόχοι της αγροτικής πολιτικής δεν περιορίζονται μόνον στην ανάπτυξη της αγροτικής παραγωγής. Συμπεριλαμβάνουν ακόμη κι ένα συνολικό όραμα ποσοτικής και ποιοτικής ανάπτυξης της υπαίθρου.

Ο Σωτήρης Χατζηγάκης είναι πρώην υπουργός και βουλευτής