Σκιαμαχίες γύρω {LF}από την προοδευτικότητα

^«Προοδευτικός». Η πλέον περιζήτητη πολιτική ετικέτα στην Ελλάδα. ΣΥΡΙΖΑ, ΠΑΣΟΚ και τα υπόλοιπα κόμματα του λεγόμενου αριστερού ημισφαιρίου άλλοτε διαγκωνίζονται για την αποκλειστικότητα του δικαιώματος χρήσης του όρου και άλλοτε περιγράφουν την ανάγκη συνεργασίας έναντι της ΝΔ ως χρέος της προοδευτικότητάς τους. Η ΝΔ του Κυριάκου Μητσοτάκη αγωνιά να αποτινάξει από πάνω της την ετικέτα του συντηρητισμού μιλώντας για μια κοινωνία που προοδεύει. Ποιος από όλους έχει δίκιο; Και πώς τελικά τεκμηριώνεται ο προσδιορισμός κάποιου ως «προοδευτικού»;

Υπάρχουν δύο απλές ερμηνείες των παρανοήσεων γύρω από την έννοια του «προοδευτικού». Η πρώτη σχετίζεται με το γεγονός ότι η έννοια της προόδου, δηλαδή της εξέλιξης ή καλύτερα της απελευθέρωσης από κατεστημένες και μη αμφισβητούμενες πρακτικές, μεταβάλλεται στο πέρασμα του χρόνου. Για παράδειγμα, η αποποινικοποίηση της μοιχείας μπορεί να ήταν θέση με προοδευτικό πρόσημο πριν από σαράντα χρόνια, αλλά πλέον δεν αποτελεί αντικείμενο διαίρεσης σήμερα και κατά συνέπεια δεν μπορεί να συνιστά τεκμήριο προοδευτικότητας. Ομοίως η υπεράσπιση θρησκευτικών ελευθεριών μπορεί να ήταν θέση με προοδευτικό πρόσημο στο παρελθόν, όμως η έξαρση του φονταμενταλισμού τα τελευταία χρόνια έθεσε ερωτηματικά ως προς τον βαθμό στον οποίο η ανοχή στη θρησκευτική διαφορετικότητα οδηγεί σε απελευθέρωση από κατεστημένες πρακτικές. Η δεύτερη ερμηνεία της παρανόησης προκύπτει από την άλλοτε ακούσια και άλλοτε προσχεδιασμένη ταύτιση της προόδου με τον χώρο της Αριστεράς. Η ταύτιση αυτή είναι σε κάποιο βαθμό δικαιολογημένη, καθώς τα κόμματα που διεκδίκησαν την ισότητα και την κοινωνική αλληλεγγύη, δηλαδή μια εξέλιξη μακριά από το κατεστημένο των ταξικών ανισοτήτων, υπήρξαν εκείνα που διεκδίκησαν και τη φυγή από το πλαίσιο μιας ηθικολογίας που έθετε στεγανά στις συμπεριφορές των πολιτών στο όνομα μιας αφηρημένης έννοιας τάξης ή παράδοσης. Ωστόσο, τα αριστερά κόμματα δεν υπήρξαν τα μόνα που εξέφρασαν μια τέτοια διεκδίκηση, καθώς τέτοιες θέσεις εκφράστηκαν εξ αρχής και από φιλελεύθερα κόμματα στην Ευρώπη, και κατά συνέπεια η ταύτιση της Αριστεράς με την έννοια της προόδου δεν είναι δικαιολογημένη.

Με την έννοια του «προοδευτικού» να μεταβάλλεται στον χρόνο και τις πολιτικές που ενισχύουν τη χειραφέτηση της κοινωνίας από αγκυλώσεις του παρελθόντος να υιοθετούνται από κόμματα πέραν του αριστερού ημισφαιρίου, συμπεραίνεται ότι η προοδευτικότητα ως πολιτική έννοια δεν μπορεί να έχει συγκεκριμένη ιδιοκτησία. Η ατεκμηρίωτη χρήση του όρου στον δημόσιο λόγο φτάνει συχνά να αποκρύβει την ουσία των πεποιθήσεων που ασπάζεται κάθε κόμμα και φυσικά οδηγεί σε σκιαμαχίες χωρίς καμία προστιθέμενη αξία μεταξύ των κομμάτων. Προφανώς βεβαίως η κατάχρηση του όρου αποτελεί συνειδητή επιλογή των κομμάτων στην Ελλάδα, καθώς επιλέγοντας να χρησιμοποιούν ως στοιχείο προσδιορισμού τους την ιστορία, τα σύμβολα και τις ετικέτες, αποφεύγουν τη δυσκολότερη και πολυπλοκότερη περιγραφή των πολιτικών τους προτάσεων. Ομως είναι οι δημόσιες πολιτικές εκείνες που μπορούν να χαρακτηριστούν – σε δεδομένο τουλάχιστον χρόνο – ως προοδευτικές. Κάθε πολιτική που στηρίζει τη χειραφέτηση της κοινωνίας από στερεότυπα και θέσφατα είναι μια προοδευτική πολιτική. Και κάθε πολίτης ή φορέας που συγκροτεί ένα πλέγμα προτιμήσεων για τέτοιου τύπου πολιτικές είναι ένας προοδευτικός δρων.

Ο Γιάννης Κωνσταντινίδης είναι αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Συμπεριφοράς και Μεθοδολογίας Πολιτικής Ερευνας στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας