Παιδικό θέατρο (Β’)

Συνοψίζω σήμερα την αναφορά μου στο θέατρο για παιδιά. Εχουμε θέατρο από παιδιά, θέατρο ερασιτεχνικό, σχολικό παιδικό θέατρο και βέβαια θέατρο με επαγγελματίες ηθοποιούς. Καταρχάς για να υπάρξει όποιας κατηγορίας θέατρο χρειάζεται κείμενο. Και τα κείμενα στο θέατρο για παιδιά είναι είτε πρωτότυπα, γραμμένα από έλληνες συγγραφείς, είτε ξένα σε όλες τις ευρωπαϊκές, ακόμη και στις ασιατικές ή αμερικανικές χώρες. Το παιδικό θέατρο, κυρίως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, άνθησε και στον τόπο μας. Φωτισμένοι δάσκαλοι δίδασκαν στους μαθητές τους θέατρο.

Μια τέτοια ευκαιρία είχα κι εγώ και επιλέχθηκα από τον δάσκαλό μου να πρωταγωνιστήσω σε ηλικία 10 ετών σε έργο που δεν περιορίστηκε στο μαθητικό κοινό, αλλά παίχθηκε σε θεατρική στέγη στη Λαμία με εισιτήριο, τα χρήματα της είσπραξης κάλυψαν σχεδόν όλες τις ανάγκες, μεταφοράς και τροφής μιας σχολικής τάξης που ο ρέκτης δάσκαλος, μανιακός θεατρόφιλος, όχι μόνο μας δίδαξε υποκριτική, αλλά μας εφοδίασε και με μια βαθιά αγάπη για τη θεατρική πράξη σε μια επαρχία όπου η λέξη «θεατρίνος» πήγαινε και ερχόταν στα στόματα. Ο δάσκαλός μας μάλιστα τόλμησε να ανεβάσει και Επιθεώρηση, με κείμενα επιλεγμένα από το ρεπερτόριο του επαγγελματικού θεάτρου.

Ηταν η εποχή πριν εισβάλει στη χώρα η τηλεόραση και το ραδιοφωνικό θέατρο μας γαλούχησε θεατρικά. Θυμάμαι τον εαυτό μου όρθιο μπροστά στο κομό με το ραδιόφωνο να ακούω θεατρικές εκπομπές, έργα και θεατρολογικές αναλύσεις, ενώ οι άλλοι, πατέρας, μάνα, μικρά αδέλφια συνέχιζαν την καθημερινή ζωή τους. Αλλά στην επαρχιακή πόλη όπου γεννήθηκα κι έφτασα ως την εφηβεία ήταν συχνές οι επισκέψεις για λίγες παραστάσεις σημαντικών θιάσων της πρωτεύουσας. Είχα την ευκαιρία να δω στην πόλη μου και την Κοτοπούλη και την Κυβέλη και την Κυρία Κατερίνα, τον Νέζερ, τον Ηλιόπουλο, τον Φωτόπουλο σε κλασικό ρεπερτόριο και μεγάλους αρτίστες της Επιθεώρησης, από τις αδελφές Καλουτά ως τον ταλαντούχο έφηβο Χάρρυ Κλυνν, συνομίληκό μου.

Η πόλη μου, η Λαμία, ήταν μια επαρχιακή πόλη με πλήρη λειτουργία, δικαστήρια, σινεμά, διαλέξεις, δημόσια μαθήματα και μια αξιόλογη στον δήμο Πινακοθήκη συγχρόνων ζωγράφων της χώρας. Με μια ομάδα συμμαθητών μου σχηματίσαμε μια λέσχη αναγνώσεων και μαζευόμασταν σε ένα ισόγειο σπιτιού συμμαθητή μας και διαβάζαμε φωναχτά Στάινμπεκ, Τσέχοφ, Ντοστογέφσκι, Πιραντέλο. Ετσι, όταν έφτασα για σπουδές Φιλολογίας στην Αθήνα είχα έναν αξιόλογο οπλισμό ιδεών, μορφών, εποχών και τάσεων.

«Ο Μορμόλης»

Πριν από 51 χρόνια, το 1973, είχα τη χαρά να μου ζητηθεί και να δώσω όνομα σε ένα ξένο παιδικό έργο, του Γερμανού Ράινερ Χάχφελντ, που είχε τίτλο μια παιδική απειλή. Το ονόμασα «Μορμόλη», παίχθηκε για πρώτη φορά από την Παιδική Σκηνή του θιάσου Φέρτη – Καλογεροπούλου στο Θέατρο Αθηνά και έκανε έκτοτε πολλές παραστάσεις από διάφορους θιάσους. Την έξοχη μετάφραση είχε κάνει ο Παναγιώτης Σκούφης και τη σκηνοθεσία η ίδια η Ξένια Καλογεροπούλου. Τα σκηνικά και τα κοστούμια είχε φιλοτεχνήσει ο Διονύσης Φωτόπουλος, τη σπουδαία μουσική και τα τραγούδια είχε γράψει ο πολύτιμος φίλος και συνεργάτης Γιάννης Σπανός και είχε χορογραφήσει ο Λεωνίδας Ντε Πιαν.

Θα μου επιτρέψετε να αναδημοσιεύσω σήμερα την κριτική μου στο «ΒΗΜΑ» για εκείνη την παράσταση του 1973, γιατί αποτελεί ένα μικρό μανιφέστο για τον παιδαγωγικό και ψυχογραφικό ρόλο του παιδικού θεάτρου, έναν θεσμό που και στην Ελλάδα κάποτε ευδοκίμησε, πριν εισβάλει ο χείμαρρος της τηλεόρασης που καθηλώνει τα παιδιά στο σπίτι.

«Κάποτε η επίσκεψη, κυρίως τα Σαββατοκύριακα, στο θέατρο ήταν μια τελετουργία. Η συνύπαρξη με άλλα παιδιά, διαφορετικών κοινωνικών όρων, η τελετή της παρακολούθησης, της πειθαρχίας, του μαζικού χειροκροτήματος ενίσχυε την κοινωνικότητα των παιδιών. Είχα τη χαρά να συνοδεύσω μαθητές 10 και 12 ετών στο θέατρο και να ανακαλύπτω πως το θεατρικό γεγονός, η μιμητική διαδικασία ευαισθητοποιούσε τα παιδιά να απορροφήσουν το θαύμα της μιμήσεως: Ο “Μορμόλης”, μια δεύτερη έκπληξη, μετά τον περσινό “Πινόκιο”, από την Παιδική Σκηνή του θιάσου Φέρτη – Καλογεροπούλου. Ενα πρωτότυπο έργο γραμμένο από τον Γερμανό Ράινερ Χάχφελντ για παιδιά. Πιστεύω ότι είναι ένα έργο πολύτιμο και για τους μεγάλους.

Η γραφή του έχει μια τέτοια σαφήνεια και το βασικό του εύρημα είναι τόσο εκρηκτικό που θα το ζήλευε ακόμα και ο Ιονέσκο στις καλύτερες στιγμές του. Πρωτοποριακό θέατρο για παιδιά, χωρίς παραχωρήσεις. Σωστό θέατρο. Με δέση και λύση. Με απρόοπτα, όχι φτηνά, όχι κατασκευασμένα. Και βαθιά σάτιρα. Ευσύνοπτη, αλλά καταλυτική. Παιδαγωγούσα και αποκεφαλιστική, γιατί αφοπλίζει και πείθει. Δεν υπερβάλλουμε. Ο “Μορμόλης” είναι ένα αύταρκες θεατρικό διαμάντι και τα παιδιά που θα το χαρούν είναι προνομιούχα. Τα ζηλεύουμε.

Μια νέα παιδαγωγική

Ο Χάχφελντ ξεκινάει από τον Μπρεχτ, κατασκευάζει μια σχέση και εισάγει ένα παράδοξο γεγονός. Ο Μορμόλης, ένα κουτί, έρχεται να υπονομεύσει τις πάγιες και καθιερωμένες αξίες της κοινωνίας μας. Τις βάζει σε δοκιμασία, τις αποκαλύπτει και τις ξεγυμνώνει. Η μυστική συμφωνία που κλείνουν οι ήρωες με το κοινό γίνεται ανελέητο μαστίγιο που ξεσκεπάζει τις συμβάσεις και τις ιερές συμμαχίες του κόσμου των μεγάλων. Ο Μορμόλης, το ποιητικότερο αντικείμενο που είδαμε ποτέ στο θέατρο, γίνεται το φίλτρο μέσα από το οποίο ο κώδικας του συστήματός μας φαντάζει κωμικός και ηλίθιος.

Ο Χάχφελντ έκανε τη μέθοδο του Μπρεχτ θεατρικό “πρόσωπο”. Ο κόσμος μας, μετά τον “Μορμόλη”, μπορεί ν’ αλλάξει, επειδή ήταν πλέον περιττός και ανούσιος. Ο “Μορμόλης” θέτει τις βάσεις για μια νέα παιδαγωγική. Ο κόσμος γίνεται ορατός, μέσα από τα μάτια των παιδιών. Το δέον αντικαθίσταται με το αναγκαίον, ο ρυθμός αλλάζει μέσω των συμβόλων, της φαντασίας και της ποίησης.

Το έργο που παρακολουθήσαμε εισάγει μια νέα διαλεκτική που γίνεται ανάμεσα στον κόσμο που κατασκευάσαμε και στον κόσμο, όπως θα έπρεπε να είναι. Και πόσο άνετη η γραφή! Πόση σαφήνεια στις σχέσεις, χωρίς απλοποιήσεις αλλά και χωρίς περιπλοκές. Οι γονείς που θα συνοδέψουν τα παιδιά τους σε αυτό το έργο δεν γίνεται, παρά να σκεφτούν. Για τα παιδιά τα πράγματα είναι αυτονόητα, ας μη βιαστούν να θυμώσουν οι μεγάλοι. Ο Μορμόλης ανήκει στον κόσμο της δικαιοσύνης και διεκδικεί το δικαίωμα να είναι και όχι να φαίνεται δίκαιος. Αν τα παιδιά σας γυρίσουν σπίτι και κατασκευάσουν έναν Μορμόλη, να είστε βέβαιοι πως κάτι δεν πάει καλά στις σχέσεις σας με τα παιδιά. Ακόμα σ’ αυτό το έργο του ο Χάχφελντ μας προσφέρει μίαν υπηρεσία. Διδάσκει, χωρίς να προσβάλλει. […]

Η κυρία Καλογεροπούλου έστησε μια ζωντανή παράσταση, όλο ευρήματα και χυμούς. Η ερμηνεία των ηθοποιών ως σύνολο νομίζουμε πως διεκδικεί μια θέση στις καλύτερες επιτεύξεις της χρονιάς στο θέατρό μας γενικώς. Θα ήταν άσκοπο να κάνουμε διακρίσεις, κινήθηκαν όλοι, μιμήθηκαν, χόρεψαν, τραγούδησαν με κέφι, συνέπεια και ήθος: Χρήστος Βαλαβανίδης, Τάνια Τσανακλίδου, Πάνος Δελής, Ερση Μαλικένζου, Γιώργος Χριστόπουλος, Ντίνος Δουλγεράκης. Θα ήταν όμως αδικία να μην αναφερθούν ειδικά οι υψηλές επαγγελματικές επιτεύξεις στο τραγούδι της Τάνιας Τσανακλίδου και του Χρήστου Λεττονού που συνόδεψε όλο το θέαμα με την κιθάρα του. Τυχερά πάλι τα παιδιά φέτος, βλέπουν σωστό θέατρο, καλά παιγμένο. Διπλό μάθημα. Και στα δικά μας!».