Προβλέψεις για τη διεθνή πολιτική το 2024

Οι προβλέψεις για την πολιτική γενικά και για τη διεθνή πολιτική ειδικότερα ενέχουν ένα μεγάλο ποσοστό αβεβαιότητας, καθώς αστάθμητοι παράγοντες διεισδύουν μέσα στον χρόνο, τέτοιοι και τόσοι, που έχουν τη δύναμη να ανατρέψουν μια φυσική ροή των γεγονότων, και, φυσικά και των προβλέψεων που τα εντόπισαν. Ιδιαίτερα σε μια εποχή ταχύτατων μεταβολών στον γεωπολιτικό ορίζοντα, με αστάθμητους παρονομαστές στη διεθνή σκακιέρα και με μια υφήλιο που δεν έχει σταθερότητα, ούτε ισορροπία δυνάμεων οι οποίες να εγγυώνται ότι υπάρχει πιθανότητα μια πρόβλεψη να είναι ασφαλής. Θα έλεγα ότι η ασφαλέστερη περίοδος για προβλέψεις υπήρξε το διάστημα του Ψυχρού Πολέμου, που όμως μας έχει αφήσει ανεπιστρεπτί, δίνοντας τη θέση του σε έναν κόσμο που ούτε διπολικός είναι, ούτε είναι βέβαιο ότι έχει μετασχηματιστεί σε πολυπολικό.

Με αυτή την εισαγωγική επιφύλαξη θα επιχειρήσουμε να προβλέψουμε τη διεθνή πολιτική σκηνή για το 2024, με όλους τους κινδύνους που ενέχει η προσπάθειά μας αυτή. Και πρώτα από όλα να αντιμετωπίσουμε το θέμα των δύο εμπόλεμων συγκρούσεων, αυτήν της Ρωσίας εναντίον της Ουκρανίας και την ασύμμετρη ρήξη ανάμεσα στο Ισραήλ και τη Χαμάς, που μας κληροδότησε το 2023.

Η ένοπλη σύγκρουση μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας είναι μια, κατά τη γνώμη μου, αναχρονιστική σύγκρουση που παραπέμπει σε εποχές του πρώτου ημίσεος του 20ού αιώνα, τότε που το έδαφος ήταν ακόμα πρωταγωνιστικός παράγοντας στην έναρξη μιας σύγκρουσης ανάμεσα σε δύο ή περισσότερα κράτη. Το δεύτερο ήμισυ του 20ού και τα 20 χρόνια του 21ου αιώνα έδειξαν ότι τα κράτη δεν πολεμούν πια για την κατάκτηση εδαφών, αλλά προτιμούν άλλες μεθόδους επιρροής και διείσδυσης στα διεθνή πράγματα, όπως είναι η οικονομία, η τεχνολογία, ακόμα και ο πολιτισμός, που είναι πια στο επίκεντρο του δυτικού, τουλάχιστον, κόσμου. Στην Ουκρανία έχουμε, λοιπόν, μια παραδοσιακή σύγκρουση με εδαφικές διεκδικήσεις, που δεν μπορεί πια να μετρηθεί με τα σύγχρονα μέτρα του διεθνούς ανταγωνισμού. Το ερώτημα είναι αν θα τελειώσει αυτός ο καταστροφικός πόλεμος μέσα στο 2024 ή όχι. Η πρόβλεψη είναι ζοφερή: εκτός από το ενδεχόμενο μιας εγκατάλειψης της Ουκρανίας από τους συμμάχους της που την τροφοδοτούν με κάθε μέσο, ο πόλεμος θα συνεχιστεί και το 2024, εφόσον ο Πούτιν επανεκλεγεί. Και, βεβαίως, ουδείς αμφιβάλλει για την επανεκλογή του σε μια χώρα που ουσιαστικά δεν γνώρισε ποτέ τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Μπορεί να αλλάξει λίγο χαρακτήρα και να μετατραπεί σε πόλεμο φθοράς, με εκατέρωθεν νίκες ή ήττες στο ανατολικό μέτωπο, αλλά οι πιθανότητες να τερματιστεί είναι πολύ μικρές. Εξάλλου παρά τη δυσφορία που προκαλεί η συνέχιση των εχθροπραξιών στα κέντρα εξουσίας, και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, η εγκατάλειψη της Ουκρανίας δεν φαίνεται πιθανή, γιατί εμπεριέχει και ένα συναισθηματικό κριτήριο στην κοινή γνώμη των σχετικών χωρών, που είναι σχεδόν απαγορευτικό για σοβαρές μετατοπίσεις στη συμπεριφορά των κρατών. Και αυτός ο πόλεμος δι’ αντιπροσώπων θα συνεχιστεί, αφού κρίνεται σε αυτόν η ισχύς των υπερδυνάμεων, των ΗΠΑ και της Ρωσίας.

Στη Γάζα τα πράγματα δεν είναι καλύτερα. Οι Ισραηλινοί δείχνουν αποφασισμένοι να σταματήσουν τη ρήξη μόνον όταν εξοντώσουν οριστικά τη Χαμάς. Πράγμα δυσχερές, αφού αυτή τροφοδοτείται από το νέο αίμα των δυσαρεστημένων της εισβολής. Οπως και, από πλευράς οικονομικής και πολεμοφοδίων, από τις χώρες που φιλικά διάκεινται στη Χαμάς. Ωστόσο υπάρχει μια σημαντική διαφορά που μπορεί να φέρει αισιοδοξία: ο Νετανιάχου αμφισβητείται έντονα στο εσωτερικό του Ισραήλ, κι οι μέρες της εξουσίας του μπορεί να είναι μετρημένες. Αν κάτι τέτοιο συμβεί, τότε μπορεί να υπάρξει συμβιβασμός ανάμεσα στα δύο μέρη, με βασικό παράγοντα την πλήρη ανταλλαγή των ομήρων που βρίσκονται στα χέρια της Χαμάς με τους παλαιστίνιους κρατουμένους στις ισραηλινές φυλακές. Οσον αφορά την τύχη της Λωρίδας της Γάζας το πιθανότερο σενάριο είναι να ενωθεί με τη Δυτική Οχθη, κάτω από μια κοινή νέα ηγεσία, όπου η Χαμάς θα είναι μειοψηφική. Μια τέτοια εξέλιξη δεν σημαίνει και την αναγνώριση του παλαιστινιακού κράτους από το Ισραήλ, αλλά είναι η καλύτερη λύση βραχυχρόνια, ως το σημείο που οι Παλαιστίνιοι θα ανάψουν το πράσινο φως, αναγνωρίζοντας το Ισραήλ και μη ζητώντας πια την καταστροφή του. Εξάλλου ένα τέτοιο σχέδιο θα είχε και τη συναίνεση των ΗΠΑ, καθώς αυτές παραμένουν προσηλωμένες σε μια φιλοϊσραηλινή πολιτική, που όμως δεν μπορεί να παραβλέψει την εκατόμβη των άμαχων θυμάτων της Γάζας. Η τελευταία εξέλιξη, η προσφυγή της Νότιας Αφρικής στο Διεθνές Δικαστήριο στη Χάγη, με το αίτημα λήψης προσωρινών μέτρων, εις βάρος του Ισραήλ, πολιτικοποιεί περισσότερο το θέμα, με την εμπλοκή ενός δικαιοδοτικού οργάνου μεγάλου κύρους σε αυτό. Aτυχώς το Ισραήλ δεν έχει επικυρώσει το Καταστατικό του Διεθνούς Δικαστηρίου και συνεπώς αυτό δεν είναι σε θέση να αναλάβει τις πρωτοβουλίες που επιδιώκει η Νότια Αφρική.

Θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε την Ελλάδα και τις σχέσεις της με την Τουρκία για το 2024. Το νέο έτος διαγράφεται θετικό ως προς τα Ελληνοτουρκικά. Οι συναντήσεις στο Βίλνιους και στην Αθήνα των δύο ηγετών είχαν ευεργετικά αποτελέσματα. Το νέο κλίμα που δημιουργήθηκε φαίνεται να προεκτείνεται και στο 2024, με τους καλύτερους οιωνούς. Πάντως το καλό κλίμα δεν είναι δυνατόν να λύσει τα μεγάλα προβλήματα. Και η Τουρκία δεν έδειξε διατεθειμένη να άρει, για χάρη των ομαλών σχέσεων, τις πομπώδεις διεκδικήσεις της στο Αιγαίο, όπως λ.χ. τη σύνδεση της αποστρατιωτικοποίησης με την κυριαρχία των ακραίων ελληνικών νησιών (νέο εύρημα της Τουρκίας). Πολλά θα εξαρτηθούν μέσα στο 2024 από τον πολιτικό διάλογο, που έχει ξεκινήσει ανάμεσα στους δύο υφυπουργούς. Αν αυτός αποδώσει καρπούς, τότε οι διαπραγματεύσεις για τις θαλάσσιες ζώνες (υφαλοκρηπίδα, ΑΟΖ) είναι πιθανόν να αρχίσουν άμεσα. Και επειδή δεν πρόκειται να αποδώσουν καρπούς, το πιθανότερο σενάριο είναι να μετατραπούν σε διαπραγματεύσεις για τη σύνταξη συνυποσχετικού για προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο. Οπως και να έχουν τα πράγματα, φαίνεται να ισχύει η πρόβλεψη ότι το 2024 δεν θα μοιάζει με το 2022, ή ακόμα με το 2020.

Ο Χρήστος Ροζάκης είναι ομότιμος καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώην υφυπουργός Εξωτερικών